Velayetin kaldırılması, çocuğun korunması için öngörülen diğer önlemlerden sonuç alınamadığında ya da bu önlemlerin yetersiz kalacağı baştan anlaşıldığında, Türk Medeni Kanunu’nun 348. maddesinde belirtilen hâllerde hâkimin verdiği karardır. Velayet sahibinin değiştirilmesi ise aynı kanunun 349. maddesinde çocuğun menfaatinin gerektirmesine bağlanmıştır. Koşullar bunu gerektirirse velayet kaldırılarak çocuğa vasi atanması da mümkündür.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 348Kaynağı aç
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 349Kaynağı aç
Kaldırma kararının ön koşulu ve sebepleri
Türk Medeni Kanunu’nun 348. maddesine göre, çocuğun korunmasına ilişkin diğer önlemlerden sonuç alınamazsa ya da bu önlemlerin yetersiz olacağı önceden anlaşılırsa hâkim, maddede sayılan hâllerde velayetin kaldırılmasına karar verir.
Birinci bent, ana ve babanın deneyimsizliği, hastalığı, başka bir yerde bulunması ya da bunlara benzeyen bir sebeple velayet görevini gereği gibi yerine getirememesini kapsar. Benzer sebeplerin sınırını madde ayrıca çizmez. İkinci bent, çocuğa yeterli ilginin gösterilmemesi ile ana ve babanın yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklamasını düzenler.
Velayet ana ve babanın ikisinden birden kaldırılırsa çocuğa vasi atanır. Kararda bunun tersi belirtilmedikçe kaldırma, hâlihazırdaki çocukların yanında sonradan doğacak çocukları da kapsar.
Değiştirme ile kaldırmanın ayrıldığı noktalar
Türk Medeni Kanunu’nun 349. maddesi, çocuğun menfaati gerektirdiğinde velayet sahibinin değiştirilebileceğini söyler. Aynı hüküm, durum ve koşullara göre velayetin kaldırılıp çocuğa vasi atanmasını da seçenek olarak bırakır. Hangi olayda hangi sonucun seçileceğini ayrıca sıralamaz.
Velayeti elinde bulunduran ana veya babanın yeniden evlenmesi, aynı maddeye göre velayetin kaldırılmasını kendiliğinden gerektirmez. Bu hüküm, menfaate veya koşullara bağlı olarak değiştirme ya da kaldırma ve vasi atanması yönündeki sonraki değerlendirmeyi ortadan kaldırmaz.
Ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi ya da ölmesi gibi yeni bir olgu gerekli kılarsa hâkim, Türk Medeni Kanunu’nun 183. maddesi uyarınca gereken önlemleri alır. Madde bu hareketi hâkimin kendiliğinden davranmasına veya ana ve babadan birinin istemine bağlar.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 183Kaynağı aç
Türk Medeni Kanunu’nun 351. maddesi, durum değiştiğinde çocuğun korunmasına ilişkin önlemlerin yeni koşullara uydurulmasını zorunlu kılar. Bu kural, önlemlerin güncellenmesini düzenler; velayetin değiştirilmesi ile kaldırılması arasındaki ayrımı ayrıca tanımlamaz.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 351Kaynağı aç
Kaldırılan velayetin geri verilmesi
Kaldırmayı gerektiren sebep sona ermişse hâkim, Türk Medeni Kanunu’nun 351. maddesine göre velayeti geri verir. Madde, bunun hâkimin kendiliğinden hareketiyle ya da ana veya babanın istemiyle yapılmasını düzenler.
Evli olmayan ana ve babada velayet
Türk Medeni Kanunu’nun 337. maddesine göre ana ve baba evli değilse velayet anaya aittir. Ana küçük, kısıtlı veya ölmüşse ya da velayet kendisinden alınmışsa hâkim, çocuğun menfaatine göre vasi atar veya velayeti babaya verir. Hangi seçeneğin uygulanacağı çocuğun menfaatine bırakılmıştır.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 337Kaynağı aç
Velayet kalmadığında vesayet
Türk Medeni Kanunu’nun 404. maddesi, velayet altında bulunmayan her küçüğün vesayet altına alınacağını belirtir. Hüküm, velayetin hangi sebeple bulunmadığını ayrıca göstermez.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 404Kaynağı aç
Görevlerini yerine getirirken vesayeti gerektiren böyle bir hâli öğrenen nüfus memurları, idarî makamlar, noterler ve mahkemeler, durumu hemen yetkili vesayet makamına bildirmek zorundadır. Yükümlülük maddede sayılan bu görevlilere aittir.
Velayet her iki ebeveynden kaldırılırsa ne olur?
Velayet ana ve babanın her ikisinden kaldırılırsa çocuğa bir vasi atanır. Bu sonuç Türk Medeni Kanunu’nun 348. maddesinde yer alır.
Kaldırma kararı sonradan doğacak çocukları kapsar mı?
Kararda aksi belirtilmedikçe velayetin kaldırılması, mevcut çocuklarla birlikte doğacak bütün çocukları kapsar.
Yeniden evlenmek velayeti kaldırır mı?
Velayete sahip ana veya babanın yeniden evlenmesi, velayetin kaldırılmasını gerektirmez. Çocuğun menfaati gerektirdiğinde velayet sahibi değiştirilebilir. Durum ve koşullara göre velayet kaldırılarak çocuğa vasi de atanabilir.
Kaldırma sebebi kalkınca velayet geri verilir mi?
Sebep ortadan kalkmışsa hâkim, kendiliğinden ya da ana veya babanın istemi üzerine velayeti geri verir. Bu imkân Türk Medeni Kanunu’nun 351. maddesinde düzenlenmiştir.
Dede veya babaanne velayetin kaldırılmasını isteyebilir mi?
Türk Medeni Kanunu’nun 183. maddesi, sayılan yeni olgularda gerekli önlemleri hâkimin kendiliğinden veya ana ve babadan birinin istemiyle almasını düzenler. 351. madde de geri vermede hâkim ile ana veya babanın istemini düzenler. Bu hükümler dede veya babaannenin istemini ayrıca hükme bağlamaz.
Evli olmayan ana ve babada velayet kime aittir?
Ana ve baba evli değilse velayet anaya aittir. Ana küçük, kısıtlı veya ölmüşse ya da velayet kendisinden alınmışsa hâkim, çocuğun menfaatine göre vasi atar veya velayeti babaya verir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy