4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun; aile hukukundan doğan dava ve işleri görmek üzere kurulan aile mahkemelerinin teşkilat yapısını, görev sınırlarını, bünyesindeki uzman kadrosunu ve yargılama usulünü düzenler.
Aile Mahkemelerinin Teşkilat Yapısı ve Hakimlerin Nitelikleri
Aile mahkemeleri, Adalet Bakanlığınca yetkili kurulun olumlu görüşü alınarak her ilde ve merkez nüfusu yüz binin üzerindeki her ilçede tek hakimli ve asliye mahkemesi derecesinde kurulur. Bu mahkemelerin yargı çevresi, kurulduğu il ve ilçenin mülki sınırlarıdır.
İş durumunun gerektirdiği hallerde aile mahkemesinin birden çok dairesi numaralandırılarak kurulabilir. Aile mahkemesi teşkilatı bulunmayan yargı çevrelerinde Kanun kapsamındaki dava ve işlere yetkili kurulla belirlenen asliye hukuk mahkemesince bakılır. Mahkemelerin bünyesinde ayrıca bir yazı işleri müdürü ile yeteri kadar personel yer alır.
Aile mahkemesi hakimliğine yapılacak atamalarda; adli yargıda görevli olup atanacakları bölgeye veya bir alt bölgeye hak kazanmış hakimler arasından tercihen evli ve çocuk sahibi olan, otuz yaşını doldurmuş ve aile hukuku alanında lisansüstü eğitim yapmış hakimler tercih edilir.
Aile Mahkemelerinin Görev Alanı
Aile mahkemeleri, 4721 sayılı Türk Medeni Kanununun vesayeti düzenleyen Üçüncü Kısmı hariç olmak üzere İkinci Kitabı ile 4722 sayılı Türk Medeni Kanununun Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanuna göre aile hukukundan doğan dava ve işleri inceler. Ayrıca milletlerarası özel hukuk mevzuatı uyarınca aile hukukuna ilişkin yabancı mahkeme kararlarının tanıma ve tenfizi davalarına bakmakla görevlidir.
Bünyedeki Uzmanlar ve Görevleri
Her aile mahkemesine; tercihen evli, çocuk sahibi, otuz yaşını doldurmuş ve aile sorunları alanında lisansüstü eğitim yapmış kişiler arasından birer psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacı atanır. Uzmanlar; uyuşmazlık nedenlerini araştırır, duruşmalarda görüş bildirir ve mahkemece verilen görevleri yerine getirir.
Mahkeme kadrosundaki uzmanların bulunmaması, iş durumlarının müsait olmaması, görevin yerine getirilmesinde fiili veya hukuki bir engelin doğması ya da başka bir uzmanlık dalına gereksinim duyulması durumlarında diğer kamu kurum ve kuruluşlarında çalışan personelden veya serbest meslek mensuplarından yararlanılabilir. Bünyede yer alan uzmanlar, usul kanunundaki hakimin reddi sebeplerine dayanılarak reddedilebilir.
Koruyucu, Eğitici ve Sosyal Önlemler
Aile mahkemesi görev alanına giren konularda yetişkinler hakkında; evlilik birliğinden doğan yükümlülükler çerçevesinde eşleri uyararak gerektiğinde uzlaştırma, ailenin ekonomik varlığını koruma veya mali yükümlülüklerin yerine getirilmesini sağlama yönünde tedbirler alabilir. Mahkeme ayrıca yetişkinleri resmi ya da özel sağlık ve huzurevlerine yerleştirebilir veya meslek edindirme kursuna yahut uygun bir eğitim kurumuna yönlendirebilir.
Mahkeme küçükler hakkında ise bakım ve gözetime yönelik nafaka tedbirleri alma, bedensel ve zihinsel gelişmesi tehlikede bulunan veya manen terk edilmiş çocuğu ana babadan alarak bir aile yanına ya da sağlık ve yetiştirme kurumuna yerleştirme kararı verebilir. Bununla birlikte çocuk mallarının yönetimi ve korunmasına yönelik önlemler ile kamu ya da özel kuruluşlarda meslek sahibi birinin yanına yerleştirme önlemleri de hüküm altına alınabilir. Verilen koruyucu kararların takibinde mahkeme bünyesindeki uzmanlar görevlendirilebilir.
Yargılama Usulü ve Sulh Teşviki
Aile mahkemeleri, önlerine gelen uyuşmazlıklarda esasa girmeden önce aile içindeki saygı ve hoşgörünün korunması bakımından tarafların karşı karşıya kaldığı sorunları tespit eder. Gerektiğinde uzmanlardan yararlanılarak uyuşmazlığın sulh yoluyla çözümlenmesi teşvik edilir. Sulh sağlanamadığı takdirde yargılamaya devam olunarak esas hakkında karar verilir.
4787 sayılı Kanunda özel düzenleme bulunmayan hallerde, özel kanunlardaki hükümler saklı kalmak kaydıyla Türk Medeni Kanununun aile hukukuna ilişkin usul kuralları ile genel usul kanunu hükümleri uygulanır.
Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde davalar nerede görülür?
Aile mahkemesi kurulmamış olan yargı çevrelerinde 4787 sayılı Kanun kapsamındaki tüm dava ve işlere, yetkili kurul tarafından belirlenen Asliye Hukuk Mahkemesince bakılır.
Vesayet davaları aile mahkemesinde açılabilir mi?
Hayır, 4721 sayılı Türk Medeni Kanununun vesayeti düzenleyen Üçüncü Kısmı aile mahkemelerinin görev alanı dışında bırakılmıştır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy