Evlat Edinme Davası: Koşullar ve Hukuki Sonuçlar

Küçüğün Evlat Edinilmesinin Temel Koşulları

Küçüğün evlat edinilmesi, Türk Medeni Kanunu'nun 305. maddesi uyarınca birlikte aranan üç koşula bağlıdır. Bunların ilki, evlat edinen tarafından küçüğün en az bir yıl süreyle bakılmış ve eğitilmiş olmasıdır. İkincisi, evlat edinmenin her hâlde küçüğün yararına bulunmasıdır. Üçüncüsü ise evlat edinenin mevcut çocuklarının yararlarının hakkaniyete aykırı biçimde zedelenmemesidir. Bu koşullardan herhangi birinin eksikliği evlat edinmeye engel oluşturabilir.

Evlat edinilenin, evlat edinenden en az on sekiz yaş küçük olması zorunludur. Ayırt etme gücüne sahip olan küçük, rızası olmaksızın evlat edinilemez. Vesayet altındaki küçük ise ayırt etme gücüne sahip olup olmadığına bakılmaksızın ancak vesayet dairelerinin izniyle evlat edinilebilir.

Birlikte Evlat Edinme: Eşlere Özgü Koşullar

TMK'nın 306. maddesi uyarınca eşler evlat edinmeyi yalnızca birlikte yapabilir; evli olmayanların birlikte evlat edinmesi mümkün değildir. Eşlerin birlikte evlat edinen sıfatını kazanabilmesi için en az beş yıldan beri evli olmaları veya her ikisinin de otuz yaşını doldurmuş bulunmaları gerekmektedir. Eşlerden biri, eşlerin en az iki yıldan beri evli olmaları ya da evlat edinmek isteyen eşin kendisinin otuz yaşını doldurmuş olması koşuluyla diğer eşin çocuğunu evlat edinebilir.

Tek Başına Evlat Edinme

Evli olmayan kişi, otuz yaşını doldurmuşsa tek başına evlat edinebilir. TMK'nın 307. maddesi bu koşulu düzenlemektedir.

Ana-Baba Rızası: Koşullar, Şekil ve Geri Alma

Küçüğün evlat edinilmesi, kural olarak ana ve babasının rızasını gerektirir. Bu rıza, küçüğün ya da ana ve babasının oturduğu yer mahkemesinde sözlü veya yazılı olarak açıklanarak tutanağa geçirilir. Rıza beyanı, evlat edinecek kişilerin adlarının belirtilmemiş veya henüz belirlenmemiş olması hâlinde de geçerliliğini korur.

Rıza, küçüğün doğumunun üzerinden altı hafta geçmeden verilemez. Tutanağa geçirilme tarihinden itibaren altı hafta içinde aynı usulle geri alınabilir. Geri almadan sonra yeniden verilen rıza ise kesin nitelik taşır.

Rızanın Aranmayacağı Haller

TMK'nın 311. maddesi, ana veya babadan birinin rızasının aranmayacağı iki hâli düzenlemektedir. Kim olduğu ya da uzun süreden beri nerede oturduğu bilinmiyorsa veya ayırt etme gücünden sürekli olarak yoksun bulunuyorsa ilgili ebeveynin rızası aranmaz. Aynı şekilde ana ya da babadan biri küçüğe karşı özen yükümlülüğünü yeterince yerine getirmiyorsa da rızası aranmaz.

Küçüğün evlat edinilmek amacıyla bir kuruma yerleştirildiği ve ana-babadan birinin rızasının eksik olduğu durumda, evlat edinenin ya da aracı kurumun istemi üzerine küçüğün oturduğu yer mahkemesi, kural olarak yerleştirmeden önce rızanın aranıp aranmamasına karar verir. Bu usul yalnızca kuruma yerleştirme hâline özgüdür; diğer hâllerde rızanın aranıp aranmamasına ilişkin karar evlat edinme işlemleri sırasında verilir. Ana-babadan birinin özen yükümlülüğünü yerine getirmemesi nedeniyle rızasının aranmamasına karar verildiğinde bu karar ilgili ebeveyne yazılı olarak bildirilmek zorundadır.

Erginlerin ve Kısıtlıların Evlat Edinilmesi

Ergin veya kısıtlı bir kişinin evlat edinilebilmesi için TMK'nın 313. maddesi uyarınca evlat edinenin altsoyunun açık muvafakati şarttır. Bunun yanı sıra üç hâlden birinin gerçekleşmiş olması gerekmektedir: evlat edinenin, bedensel veya zihinsel engeli sebebiyle sürekli yardıma muhtaç olan kişiye en az beş yıldan beri bakıp gözetmesi; küçükken evlat edinenin bu kişiye en az beş yıl süreyle bakıp gözetmesi ve eğitmesi ya da diğer haklı sebeplerin mevcut olması ve evlat edinilen kişinin en az beş yıldan beri evlat edinenle aile hâlinde birlikte yaşaması. Evli bir kişi yalnızca eşinin rızasıyla evlat edinilebilir. Sayılan bu hâller dışında küçüklerin evlat edinilmesine ilişkin hükümler kıyas yoluyla uygulanır.

Mahkemenin Araştırma Yükümlülüğü

TMK'nın 316. maddesi uyarınca evlat edinmeye karar verilebilmesi için mahkeme, esaslı sayılan her türlü durum ve koşulları kapsamlı biçimde araştırmak, evlat edinen ile evlat edinileni dinlemek ve gerektiğinde uzman görüşü almakla yükümlüdür. Uzman görüşünün alınması her durumda zorunlu olmayıp gerektiren hâllerle sınırlıdır. Araştırma kapsamında özellikle tarafların kişiliği ve sağlığı, karşılıklı ilişkileri, ekonomik durumları, evlat edinenin eğitme yeteneği, evlat edinmeye yönelten sebepler ve aile ile bakım ilişkilerindeki gelişmeler aydınlatılmalıdır. Maddedeki 'özellikle' ifadesi, bu sayımın sınırlı bir liste olmadığına işaret etmektedir. Evlat edinenin altsoyu varsa, onların evlat edinme konusundaki tavır ve düşünceleri de değerlendirmeye dahil edilir. Bu araştırma yükümlülüğü mahkeme tarafından resen yerine getirilir.

Evlat edinenin reşit çocuklarının TMK m. 316 kapsamında dinlenmesi ve tavır ile düşüncelerinin değerlendirilmesi yargılamada usul açısından zorunlu bir adımdır. Aynı şekilde vesayet altındaki küçüğün evlat edinilmesi söz konusu olduğunda vesayet ve denetim makamlarından gerekli izinlerin alınması zorunludur; vasinin vesayet altındaki kişiyi temsilen duruşmalara katılabilmesi ve davayı kabul edebilmesi de TMK'nın 462. maddesi kapsamında vesayet makamının iznine bağlıdır.

Başvurudan Sonra Değişen Koşullar

TMK'nın 315. maddesi, evlat edinme başvurusundan sonra ortaya çıkabilecek bazı değişiklikleri düzenlemektedir. Başvurudan sonra evlat edinenin ölümü veya ayırt etme gücünü yitirmesi, diğer koşullar bundan etkilenmediği takdirde evlat edinmeye engel oluşturmaz. Başvurudan sonra küçük ergin olursa, koşulları daha önceden yerine getirilmiş olmak kaydıyla küçüklerin evlat edinilmesine ilişkin hükümler uygulanmaya devam eder.

Evlat Edinmenin Hukuki Sonuçları

Evlatlık ilişkisi mahkeme kararıyla kurulur. Ana ve babaya ait olan haklar ve yükümlülükler evlat edinene geçer; evlatlık, evlat edinenin yasal mirasçısı olur. Evlatlığın miras ve diğer haklarının korunması ile aile bağlarının devamı için evlatlığın naklen geldiği aile kütüğü ile evlat edinenin aile kütüğü arasında her türlü bağ kurulur; kesinleşmiş mahkeme kararı her iki nüfus kütüğüne işlenir.

Küçük evlatlık, evlat edinenin soyadını alır; evlat edinen isterse çocuğa yeni bir ad verebilir. Ergin olan evlatlık ise evlat edinilme sırasında dilerse evlat edinenin soyadını alabilir. Ayırt etme gücüne sahip olmayan küçüklerin nüfus kaydına, birlikte evlat edinmede ana ve baba adı olarak evlat edinen eşlerin adları, tek başına evlat edinmede ise evlat edinenin adı yazılır. Evlat edinilen diğer kişiler hakkında talepleri hâlinde bu hüküm uygulanır.

Evlat edinen ile evlatlık veya bunlardan biri ile diğerinin altsoyu ve eşi arasında evlenme yasağı doğar. TMK'nın 129. maddesinin üçüncü fıkrası bu yasağı düzenlemekte olup evlatlık, evlat edinenin altsoyu ile de evlenemez.

Evlat edinme ile ilgili kayıtlar, belgeler ve bilgiler mahkeme kararı olmadıkça veya evlatlık istemedikçe hiçbir şekilde açıklanamaz.

Evlatlık İlişkisinin Kaldırılması

TMK'nın 317. maddesi, yasal sebep bulunmaksızın rızası alınması gereken kişinin rızasının alınmadığı hâllere özgü bir kaldırma yolu öngörmektedir. Bu hakkın kullanılabilmesi için iki koşulun birlikte bulunması gerekir: yasal sebep olmaksızın rıza alınmamış olması ve küçüğün menfaatinin bu sonuçtan ağır biçimde zedelenmeyecek olması. Her iki koşulun varlığının değerlendirilmesi hâkime aittir.

Evlat edinme esasa ilişkin başka bir noksanlıkla sakatsa TMK'nın 318. maddesi uyarınca Cumhuriyet savcısı veya her ilgili kaldırma davası açabilir. Ancak noksanlık bu arada ortadan kalkmışsa ya da noksanlık yalnızca usule ilişkin olup ilişkinin kaldırılması evlatlığın menfaatini ağır biçimde zedeleyecekse bu yola gidilemez; maddede bu iki engel birlikte aranmaktadır. Kaldırma davasında dava hakkı, TMK'nın 319. maddesi uyarınca sebebin öğrenilmesinden itibaren bir yıl geçmekle düşer.

Sık Sorulan Sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy