Velayet davası, çocuğun hangi ebeveyne bırakılacağını ya da mevcut velayet düzenlemesinin değiştirilmesini talep eden bir aile hukuku davasıdır. Bu dava boşanma sürecine dahil edilebileceği gibi boşanma kararının kesinleşmesinin ardından bağımsız olarak da açılabilir. Her iki hâlde de görevli yargı yeri aile mahkemesidir.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Velayet davaları aile mahkemelerinde görülür. 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun'un 4. maddesi, TMK İkinci Kitabı'ndan (Üçüncü Kısım hariç) doğan aile hukuku dava ve işlerini aile mahkemelerinin görev alanı olarak belirlemiştir; velayete ilişkin davalar bu kapsam içindedir. Aile mahkemesi kurulamamış yerlerde ise aynı kanunun 2. maddesi uyarınca bu davalara Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesince bakılır.
4787 sayılı AİLE MAHKEMELERİNİN KURULUŞ, GÖREV VE YARGILAMA USULLERİNE DAİR KANUN m. 4Kaynağı aç
4787 sayılı AİLE MAHKEMELERİNİN KURULUŞ, GÖREV VE YARGILAMA USULLERİNE DAİR KANUN m. 2Kaynağı aç
Boşanma ya da ayrılık davasıyla birlikte görülen velayet taleplerinde TMK m. 168 uyarınca yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri ya da tarafların davadan önce son altı ay boyunca birlikte oturdukları yer mahkemesidir. Velayet altındaki çocuğun yerleşim yeri ise TMK m. 21 çerçevesinde, ebeveynlerin ortak yerleşim yeri bulunmuyorsa velayeti kendisine bırakılan ebeveynin yerleşim yeri olarak kabul edilir.
Yargıtay 5. Hukuk Dairesi, E. 2024/733, K. 2024/4268Kaynağı aç
Yargıtay 5. Hukuk Dairesi, E. 2022/5146, K. 2022/7344Kaynağı aç
Velayetin değiştirilmesine yönelik davalarda yetki meselesi ayrıca değerlendirilmelidir. Bir uyuşmazlıkta Yargıtay 5. Hukuk Dairesi, velayeti elinde bulunduran tarafın usulüne uygun yetki itirazında bulunması üzerine davanın o tarafın yerleşim yeri mahkemesinde görülmesi gerektiğine hükmetmiştir (E. 2022/5146, K. 2022/7344). Bu belirleme somut yetki uyuşmazlığına ilişkin olup her velayet değişikliği davasına doğrudan genellenemez. Kesin yetki kuralı bulunmayan davalarda yetki itirazının HMK m. 117/3 gereğince ilk itiraz olarak yapılması ve mahkemenin bunu ön sorun niteliğinde incelemesi gerekir.
Boşanma Davasında Velayet Talebi
Boşanma davasında velayet talep edilmişse ayrıca bağımsız bir velayet davası açmaya gerek yoktur; hâkim, boşanma davasıyla eş zamanlı olarak çocuğun çıkarını gözeterek velayet hakkında karar verir. Velayetin düzenlenmesi kamu düzeniyle ilgilidir.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 336Kaynağı aç
Çekişmeli boşanma davası sonuçlandıktan sonra ayrı bir velayet davası açılmak isteniyorsa öncelikle boşanma kararının kesinleşmiş olması gerekir. Kesinleşme; tarafların temyiz haklarını kullanmadıkları ya da temyiz sürecinin tamamlandığı durumda gerçekleşir.
Çocuğun Üstün Yararı İlkesi
Velayet düzenlemesinde temel ilke çocuğun üstün yararıdır. Anne ve babanın yararı ile çocuğun yararı çatıştığında çocuğun yararına öncelik tanınır. Müşterek çocuğun velayeti konusunda mahkemece çocuğun görüşünün alınması, bu görüşün değerlendirilmesi ve gerçekleşecek sonuca göre karar verilmesi gerekmekte olup bu eksiklikle verilen kararlar bozma nedeni sayılmaktadır. Bununla birlikte çocuğun üstün yararının gerektirdiği durumlarda çocuğun beyan ettiği görüşün aksine de karar verilebilir.
Mahkeme yargılama sürecinde sosyal hizmet uzmanları, psikologlar ve eğitimciler gibi alanında uzman kişilerden rapor ve bilgi isteyebilir. Tıbbi raporlar, psikolojik değerlendirmeler ve öğretmen görüşleri de taraflarca sunulabilecek deliller arasında yer almaktadır; bu liste sınırlı değildir.
Davanın İşleyişi ve İlk Duruşma
Dava dilekçesinin mahkemeye sunulmasının ardından gerçekleştirilen ilk duruşma ön inceleme duruşması niteliğindedir. Bu duruşmada dilekçedeki eksiklikler ve usule ilişkin meseleler ele alınır; esasa dair kesin velayet kararı verilmez. Ancak davacı dava dilekçesinde ihtiyati tedbir yoluyla geçici velayet talebinde bulunmuşsa ve hâkim bunu gerekli görürse ilk duruşmada geçici velayet verilebilir. Geçici velayet kararı, kesin velayet kararından ayrı bir tedbirdir.
Sonraki aşamalarda tarafların delilleri toplanır, gerekli uzman incelemeleri yaptırılabilir ve hâkim, tüm bu verileri değerlendirerek karar verir.
Velayetin Değiştirilmesi
Velayet kararı kesinleştikten sonra koşulların değişmesi hâlinde mevcut düzenlemenin yeniden ele alınması istenebilir. TMK m. 183 uyarınca ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi ya da ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim, re'sen veya taraflardan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alabilir. Bunun yanı sıra mevcut velayet düzenlemesinin çocuğun yüksek yararına hizmet etmediğinin kanıtlarla desteklenmesi gerekmektedir.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 183Kaynağı aç
Velayetin değiştirilmesi talebinin hangi mahkemeye yöneltileceği konusunda iki farklı yaklaşım söz konusudur: bir görüşe göre talep ilk velayet kararını veren mahkemeye sunulmalıdır; öte yandan velayeti elinde bulunduran tarafın usulüne uygun yetki itirazı yaptığı durumlarda bu tarafın yerleşim yeri mahkemesinin yetkili olduğu da kabul edilmiştir. Bu iki yaklaşım aynı düzeyde genel kural değildir; yetki, somut koşullara ve itirazın yapılıp yapılmadığına göre farklılaşabilir.
Velayet Hakkı Kime Tanınmıştır?
TMK m. 336 uyarınca evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullanır. Ortak hayata son verilmiş ya da ayrılık hâli gerçekleşmişse hâkim velayeti eşlerden birine verebilir. Boşanmada ise velayet, çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir. Ana veya babadan birinin ölümü hâlinde velayet sağ kalana geçer.
Velayet yetkisi anne ve babaya tanınmıştır. Büyükanne ve büyükbabanın çocuğu evlat edinmesi durumunda velayet alması söz konusu olabilecektir.
Velayet Sahibinin Ölümü
Boşanmada velayetin bırakıldığı tarafın ölümü hâlinde velayet kendiliğinden sağ kalan eşe geçmez. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, E. 2017/1196, K. 2017/3817 sayılı kararında; sağ eşe velayet davası açma imkânı tanınması ve davanın sonucuna göre karar verilmesi gerektiğini belirlemiştir. Velayet sahibi bulunmayan çocuk vesayet altına alınabilirse de velayetin kurulması esastır.
Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, E. 2017/1196, K. 2017/3817Kaynağı aç
Velayet ile Fiilî Bakım Arasındaki Fark
Velayet hukuken bir ebeveynde olsa da çocuğa fiilen diğer ebeveyn bakıyorsa, çocuğa bakan taraf velayetin değiştirilmesini talep etmek zorunda kalmadan iştirak nafakası talebinde bulunabilir. Bu yol, çocuğun bakımını fiilen üstlenen ebeveyne velayetin devrine gerek kalmaksızın maddi destek talep etme imkânı sağlar.
Velayet davası hangi mahkemede görülür?
Velayet davaları aile mahkemelerinde görülür. Aile mahkemesi kurulamamış yerlerde 4787 sayılı Kanun'un 2. maddesi uyarınca Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesi bu davalara bakar.
Boşanma davası açmadan velayet talep edilebilir mi?
Boşanma davasına velayet talebi eklenirse ayrıca velayet davası açmaya gerek kalmaz; hâkim her iki konuda birlikte karar verir. Çekişmeli boşanma davası sona erdikten sonra ayrı bir velayet davası açmak isteniyorsa boşanma kararının önce kesinleşmesi gerekir.
Velayet ilk duruşmada verilebilir mi?
İlk duruşma ön inceleme duruşması niteliğindedir ve bu aşamada esasa ilişkin kesin velayet kararı verilmez. Ancak davacı dava dilekçesinde ihtiyati tedbir yoluyla geçici velayet talebinde bulunmuşsa ve hâkim bunu gerekli görürse ilk duruşmada geçici velayet verilebilir. Geçici velayet, kesin velayet kararından ayrı bir tedbirdir.
Mahkeme çocuğun görüşünü almak zorunda mı?
Müşterek çocuğun velayetine ilişkin kararlarda mahkemenin çocuğun görüşünü alması ve bu görüşü değerlendirmesi gerekmekte olup bu eksiklikle verilen kararlar bozma nedeni teşkil edebilmektedir. Bununla birlikte çocuğun üstün yararı gerektiriyorsa onun beyan ettiği görüşün aksine karar verilmesi de mümkündür.
Büyükanne velayet alabilir mi?
Velayet yetkisi anne ve babaya tanınmıştır. Büyükanne ve büyükbabanın çocuğu evlat edinmesi durumunda velayet alması söz konusu olabilecektir.
Velayeti elinde tutan ebeveyn vefat ederse ne olur?
Boşanmada velayetin bırakıldığı tarafın ölümü hâlinde velayet kendiliğinden sağ kalan eşe geçmez. Sağ eşin velayeti alabilmesi için dava açması gerekir; mahkeme davanın sonucuna göre karar verir. Bu süreçte çocuk vesayet altına alınabilirse de asıl olan velayetin kurulmasıdır.
Velayetin değiştirilmesi davası nereye açılır?
Velayetin değiştirilmesi talebi konusunda iki farklı yaklaşım bulunmaktadır: bir görüşe göre ilk velayet kararını veren mahkemeye yöneltilmelidir. Öte yandan velayeti elinde bulunduran tarafın usulüne uygun yetki itirazında bulunması hâlinde o tarafın yerleşim yeri mahkemesi yetkili kabul edilebilmektedir. Yetki, somut koşullara ve yetki itirazının yapılıp yapılmadığına göre farklılaşabilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy