Vasi Tayini Şartları, Mahkeme Süreci ve Vasinin Görevleri

Vesayet, velayet altında bulunmayan küçüklerin ve kanunda sayılan haklı sebeplerle kısıtlanan erginlerin korunmasını sağlayan hukuki bir kurumdur. Türk Medeni Kanunu'nun 403. maddesi uyarınca vasi, vesayet altındaki küçüğün veya kısıtlının kişiliği ve malvarlığı ile ilgili bütün menfaatlerini korumak ve hukuki işlemlerde onu temsil etmekle yükümlüdür. Belirli işlerin görülmesi veya malvarlığının yönetimi amacıyla ise kayyım atanır; aksi belirtilmedikçe vasiye ilişkin kanun hükümleri kayyım hakkında da uygulanır.

Vesayet ve Kısıtlanmayı Gerektiren Hukuki Nedenler

Türk Medeni Kanunu'nun 404. maddesine göre velayet altında bulunmayan her küçük vesayet altına alınır. Görevlerini yerine getirirken böyle bir durumun varlığını öğrenen nüfus memurları, idari makamlar, noterler ve mahkemeler durumu derhâl yetkili vesayet makamına bildirmek zorundadır.

Ergin kişilerin vesayet altına alınması kanunda belirli kısıtlama sebeplerine bağlanmıştır. Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen ya da korunması ve bakımı için kendisine sürekli yardım gereken veya başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan her ergin kısıtlanır. İdari makamlar, noterler ve mahkemeler bu durumu görevleri esnasında öğrendiklerinde yetkili vesayet makamına hemen bildirmekle yükümlüdür.

Ergin bireylerin savurgan tutumları, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılıkları, kötü bir hayat tarzı sürmeleri ya da malvarlıklarını kötü yönetmeleri nedeniyle kendilerini yahut ailelerini darlık veya yoksulluğa düşürme tehlikesine maruz bırakmaları kısıtlama sebebidir. Bu hâller yüzünden devamlı korunma ve bakıma muhtaç duruma gelen veya çevresindekilerin güvenliğini tehdit eden her ergin hakkında kısıtlama kararı verilir.

Yaşlılığı, engelliliği, deneyimsizliği veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden ergin kimseler de kendi talepleri doğrultusunda kısıtlanmalarını isteyebilirler.

Kısıtlama Usulü, Dinleme Zorunluluğu ve Sağlık Raporu

Türk Medeni Kanunu'nun 409. maddesi gereğince savurganlık, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, kötü yönetim veya kişinin kendi isteği sebebiyle kısıtlama kararı verilebilmesi için ilgilinin dinlenilmesi zorunludur; bir kimse dinlenilmeden bu nedenlerle vesayet altına alınamaz.

Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebine dayanan kısıtlama kararları ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine verilebilir. Resmî sağlık kurulu raporunun düzenlenmesi için gereklilik bulunması hâlinde Türk Medeni Kanunu'nun 436. maddesi hükümleri uygulanır. Hâkim, karar vermeden önce kurul raporunu göz önünde bulundurarak kısıtlanması istenen kişiyi dinleyebilir.

Özgürlüğü Bağlayıcı Ceza Nedeniyle Vesayet

Ceza infaz kurumunda kesinleşmiş hapis cezasının infazı devam eden ergin bir kişi, kendi talebi doğrultusunda vesayet altına alınarak kısıtlanabilir veya kendisine bir kayyım atanabilir. İnfaz kurumundaki kişinin hapis cezasının toplamda beş yıl veya daha fazla süreyi kapsaması durumunda ise ilgilinin açık talebi bulunmasa dahi kişiliğinin ya da malvarlığının himaye edilmesi zorunlu görülürse kısıtlanmasına karar verilebilir. Niteliklerine uygun düştüğü ölçüde kayyımlığa dair hükümler bu düzenleme için de tatbik edilir.

Cezayı infaz etmekle görevli makam, hapis cezasının infazına başlandığını derhâl yetkili vesayet makamına bildirir; vesayet makamı ise karar vermeden önce hükümlüyü dinler.

Yetkili Mahkeme ve Vasinin Belirlenmesi

Türk Medeni Kanunu'nun 411. maddesi uyarınca vesayet işlerinde yetki, küçüğün veya kısıtlının yerleşim yerindeki vesayet dairelerine aittir.

Haklı sebepler engel olmadıkça vesayet makamı, vesayet altına alınacak kişinin vasilik şartlarını taşıyan eşini veya yakın hısımlarından birini öncelikle görevlendirir. Bu atamada kişisel ilişkiler ile yerleşim yerlerinin yakınlığı dikkate alınır.

Vasilik Engelleri ve Vasilikten Kaçınma Halleri

Türk Medeni Kanunu'nun 418. maddesi uyarınca; kısıtlılar, kamu hizmetinden yasaklılar veya haysiyetsiz hayat sürenler, menfaati vesayet altına alınacak kimsenin menfaati ile önemli ölçüde çatışanlar veya onunla aralarında düşmanlık bulunanlar ile ilgili vesayet daireleri hâkimleri vasi olamazlar.

Kanunun 417. maddesi belirli kişilere vasiliği kabul etmeme hakkı tanımıştır. Altmış yaşını doldurmuş olanlar, bedensel engelleri veya sürekli hastalıkları sebebiyle bu görevi güçlükle yapabilecek olanlar, dörtten çok çocuğun velisi olanlar, üzerinde hâlihazırda vasilik görevi bulunanlar ile Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar, hâkimlik ve savcılık mesleği mensupları vasilikten kaçınabilirler.

Vasinin Görev Süresi ve Defter Tutma Yükümlülüğü

Vasiliğe atanma kararının kesinleşmesiyle birlikte vasi ve vesayet makamının yetkilendireceği bir görevli tarafından vakit geçirilmeksizin kısıtlının yönetilecek malvarlığının defteri tutulur. Kısıtlanan birey ayırt etme gücünü haizse imkânlar dâhilinde defter tutulurken hazır bulundurulur. Şartların gerektirmesi hâlinde denetim makamı, vasi ile vesayet makamının talebi üzerine resmî defter tutulmasına karar verebilir; bu defter miras hukukundaki resmî defterin alacaklılara karşı meydana getirdiği sonuçları doğurur ve oradaki kanuni usule göre tanzim edilir.

Türk Medeni Kanunu'nun 456. maddesi gereğince vasi kural olarak iki yıllık süre için atanır. Vesayet makamı gerek gördüğünde bu görev süresini her defasında ikişer yıl uzatabilir. Kesintisiz olarak dört yıllık görev süresini dolduran vasi, vasilikten kaçınma hakkını kullanma yetkisine sahip olur.

Vasinin İzne Tabi İşlemleri ve Temsil Yetkisinin Sınırları

Vasinin vesayet altındaki kişiyi temsil yetkisi mutlak olmayıp belirli tasarruf ve yönetim işlemleri vesayet makamının iznine bağlanmıştır. Taşınmazların alımı, satımı, rehnedilmesi ve bunlar üzerinde başkaca bir aynî hak kurulması ile olağan yönetim ve işletme gereksinimleri dışında kalan taşınır veya diğer hak ve değerlerin alımı, satımı, devri ve rehnedilmesi mahkeme izni gerektirir. Olağan yönetim sınırlarını aşan yapı işleri, ödünç para alınıp verilmesi ve kambiyo taahhüdü altına girilmesi de vesayet makamının kararına tabidir.

Bir yıl veya daha uzun süreli ürün kirası ile üç yıl veya daha uzun süreli taşınmaz kirası sözleşmelerinin düzenlenmesi, kısıtlının bir meslek veya sanatla uğraşması, mal rejimi sözleşmeleri, miras payının paylaştırılması ve miras payının devri sözleşmeleri, borç ödemeden aciz beyanı, hayat sigortası ve çıraklık sözleşmesi yapılması vesayet makamının iznine bağlıdır. Acele hâllerde vasinin geçici önlemler alma yetkisi saklı kalmak üzere dava açılması, sulh olunması, tahkim ve konkordato sözleşmesi yapılması ile vesayet altındaki kişinin bir eğitim, bakım veya sağlık kurumuna yerleştirilmesi ve yerleşim yerinin değiştirilmesi de bu izni şart kılar.

Bazı ağır tasarruf işlemlerinde vesayet makamının izninin yanı sıra denetim makamının da izni zorunludur. Vesayet altındaki kişinin evlât edinmesi veya evlât edinilmesi, vatandaşlığa girmesi yahut çıkması, bir işletmenin devralınması veya tasfiyesi, kişisel sorumluluk getiren bir ortaklığa girilmesi ya da önemli bir sermaye ile bir şirkete ortak olunması bu kapsamdadır. Ayrıca ömür boyu gelir veya aylık bağlama sözleşmeleri, ölünceye kadar bakma sözleşmeleri, mirasın kabulü veya reddi, miras sözleşmesi yapılması, küçüğün ergin kılınması ve kısıtlı ile vasi arasında sözleşme akdedilmesi denetim makamının onayını gerektirir.

Evlenme, nişanlanma veya vasiyetname yapma gibi işlemler kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar sınıfında olup doğrudan iradenin açıklanmasını gerektirir. Vasi, vesayet altındaki kişinin yerine geçerek onun adına vasiyetname düzenleyemeyeceği gibi kısıtlıyı evlenmeye de zorlayamaz.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy