Eşya Hukukunda Hak ve Fiili Hâkimiyetin Korunması

Malik, hukuk düzeninin sınırları içinde eşya üzerinde kullanma, yararlanma ve tasarrufta bulunma yetkisine sahiptir. Malını haksız olarak elinde bulundurana karşı istihkak davası açabilir ve her türlü haksız elatmanın önlenmesini dava edebilir. Zilyet de gasp veya saldırıyı kuvvet kullanarak defedebilir; ancak durumun haklı göstermediği derecede kuvvet kullanmaktan kaçınmak zorundadır.

Malikin yetkisi ve haksız elatma

Türk Medeni Kanunu’nun 683. maddesi, bir şeye malik olan kişiye hukuk düzeninin sınırları içinde o şey üzerinde dilediği gibi kullanma, yararlanma ve tasarrufta bulunma yetkisi tanır. Yetki bu sınırın içinde kullanılır.

Aynı maddeye göre malik, malını haksız olarak elinde bulunduran kişiye karşı istihkak davası açabilir. Ayrıca her türlü haksız elatmanın önlenmesini de dava edebilir. İstihkak, malın haksız elde bulunmasına; elatmanın önlenmesi ise haksız elatmaya yönelir.

Elatmanın önlenmesinde devam, kusur ve iyi niyet

Elatmanın önlenmesi davasının ayırt edici özelliği, haksız tecavüzün hâlen devam ediyor olmasıdır. Geçmişte gerçekleşmiş ve sona ermiş eylemler için bu dava açılamaz. Bu durumda tazminat yollarına başvurulur.

Elatmanın önlenmesi davasında davalının kusurlu olup olmadığına bakılmaz. Davalı, malı haksız olarak işgal ederken iyi niyetli olduğunu, örneğin sınırları bilmediğini ileri sürse bile, bu iddia malikin elatmanın önlenmesi talebini ortadan kaldırmaz.

İyi niyet, ancak tazminat veya ecrimisil taleplerinde belirli sınırlamalar getirebilir.

Mülkiyet ile fiilî hâkimiyet

Mülkiyet hukuki bir bağ ve ayni bir haktır. Zilyetlik ise fiilî bir durumdur. Eşyanın maliki olunmasa da eşya üzerinde hukuka uygun biçimde veya onu elinde bulunduracak şekilde fiilen tasarruf edilmesi zilyetlik oluşturabilir. Kiracı, ariyet alan, rehin alan veya eşyayı emaneten elinde tutan kişi zilyet sayılabilir.

Zilyetliğin gaspı, zilyedin rızasına aykırı olarak malın elinden tamamen alınması ve zilyetliğin gasp edenin eline geçmesidir. Saldırı ise mal zilyedin elinde kalırken kullanım, yararlanma veya tasarrufun engellenmesi ya da sınırlanmasıdır. Malı tamamen elden çıkaran fiil ile eşya elde kalırken kullanımı etkileyen fiil bu nedenle aynı biçimde ele alınmaz.

Zilyedin kuvvet kullanarak korunması

Türk Medeni Kanunu’nun 981. maddesine göre zilyet, her türlü gaspı veya saldırıyı kuvvet kullanarak defedebilir.

Zilyet, rızası dışında kendisinden alınan şeyi taşınmazda el koyanı kovarak koruyabilir. Taşınırlarda ise şeyi, eylem sırasında veya kaçarken yakalananın elinden alabilir. Rıza dışında alma gerçekleşmeden ya da taşınır bakımından bu yakalama şartı bulunmadan aynı geri alma imkânı bu hükümden doğmaz.

Zilyet, durumun haklı göstermediği derecede kuvvet kullanmaktan kaçınmak zorundadır. Hangi davranışın bu dereceyi aştığı hükümde ayrıca tanımlanmamıştır.

İspatın konusu

Zilyetliğin korunmasında ispat, mülkiyetin kime ait olduğunu değil, davacının eşya üzerindeki zilyetliğini ve bu zilyetliğe yönelik haksız saldırıyı ya da gaspı göstermekten ibarettir.

Davalı malik olsa bile, zilyedin rızası olmadan kuvvet kullanarak malı alması hukuka aykırıdır. Bu nedenle zilyet, zilyetliğin korunması davasını kazanabilir.

Elatmanın önlenmesinde davacı, mülkiyet hakkını ve davalının bu mülkiyete haksız olarak el attığını ispat eder. Davalı ise elatmasını haklı gösteren hukuki sebebi, örneğin geçerli bir kira sözleşmesini kanıtlamakla yükümlüdür.

Görev ve taşınmazda yetki

Haksız elatmanın önlenmesi davalarında görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir. Zilyetliğin korunmasına ilişkin gasp ve saldırı davalarında uyuşmazlığın niteliğine göre sulh hukuk mahkemesi veya asliye hukuk mahkemesi görevli olabilir.

Taşınmazlara ilişkin müdahalenin önlenmesi ve zilyetliğin korunması davalarında kesin yetki vardır. Dava, taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinde açılır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy