Deepfake Kavramı ve Hukuki Niteliği
Derin öğrenme algoritmaları ve yapay zekâ araçlarıyla kişilerin yüz hatları, ses tonları, fiziksel hareketleri veya video kayıtlarının taklit edilip dönüştürülmesi suretiyle gerçeğe uygun izlenim uyandıran yapay materyallerin üretilmesi deepfake olarak nitelendirilir.
Yargılamada Bilirkişi Görevlendirilmesi ve Uzmanlık Şartları
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 63/1 uyarınca, çözümü özel, teknik bilgiyi ya da uzmanlığı gerektiren durumlarda re'sen veya Cumhuriyet savcısının, katılanın, vekilinin, şüpheli veya sanığın, müdafiinin ya da kanuni temsilcinin talebiyle bilirkişi görüşü alınabilir. Buna karşılık genel bilgi veya tecrübeyle ya da hâkimlik mesleğinin gerektirdiği hukuki bilgiyle çözümlenmesi mümkün olan hususlarda bilirkişiye başvurulamaz. Hukuk öğrenimi görmüş kişilerin bilirkişi olarak atanabilmesi ise hukuk alanı haricinde ayrı bir uzmanlığa sahip olunduğunun belgelendirilmesi koşuluna bağlıdır.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 63Kaynağı aç
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 266/1 uyarınca mahkeme, uyuşmazlığın aydınlatılmasının hukuk haricinde özel veya teknik bir bilgiyi zorunlu kıldığı durumlarda taraflardan birinin talebi üzerine yahut kendiliğinden bilirkişi incelemesine karar verir. Genel bilgi veya tecrübeyle ya da hâkimlik mesleğinin sağladığı hukuki birikimle karara bağlanabilecek konularda bilirkişiye gidilemez. Hukuk öğrenimi görmüş kimselerin görevlendirilmesi ise hukuk sahası dışında müstakil bir uzmanlığın belgelenmesi hâlinde mümkündür.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 266Kaynağı aç
Adalet Bakanlığı Bilirkişilik Daire Başkanlığının uzmanlık alanları listesinde Görüntü, Ses, Sinyal, Grafik İşleme ve Analizi, Yapay Zekâ ile Adli Ses ve Görüntü İnceleme ve Çözümlemeleri ayrı uzmanlık alanları olarak düzenlenmiştir.
Bilirkişinin Sınırları ve Cezai Sorumluluğu
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 67/3 uyarınca bilirkişi, gerek tanzim ettiği raporda gerekse sözlü beyanlarında sadece uzmanlığına giren özel veya teknik alanla sınırlı açıklamalar sunabilir; hâkime ait hukuki nitelendirme ve değerlendirmeleri üstlenemez. Bilirkişilik Yönetmeliği m. 55/4 hükmü de aynı doğrultuda bilirkişinin rapor ve sözlü anlatımlarında hukuki nitelendirme ve değerlendirmelerde bulunamayacağını açıkça düzenlemiştir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 67Kaynağı aç
23818 sayılı BİLİRKİŞİLİK YÖNETMELİĞİ m. 55Kaynağı aç
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 276/1 uyarınca; yargı mercileri veya suçtan dolayı kanunen soruşturma yapmak yahut yemin altında tanık dinlemek yetkisine sahip bulunan kişi veya kurul tarafından görevlendirilen bilirkişinin gerçeğe aykırı mütalaada bulunması hâlinde, üç yıldan yedi yıla kadar hapis cezasına hükmolunur.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 276Kaynağı aç
Sentetik Ses ve Görüntü İncelemesinde Teknik Unsurlar
Dijital verilerin incelenmesinde kullanılan hash (özet) değeri, incelenen dosyanın daha sonra değiştirilip değiştirilmediğinin denetlenmesine yardımcı olur. Buna karşın bir deepfake dosyasının da hash değeri bulunabileceğinden, bu teknik değer görüntünün gerçek mi yoksa deepfake mi olduğunu tek başına kanıtlamaz.
Yapay zekâ sistemleri ve çeşitli yazılımlar bir içeriğin sentetik olarak üretilme ihtimaline dair olasılık skorları üretebilmektedir. Ancak elde edilen bu sayısal sonuçlar tek başına görüntünün kesin olarak sahte olduğunu göstermez ve mutlak bir ispat vasıtası biçiminde değerlendirilmemelidir.
Deepfake teknolojisinin temel amacı gerçek kişilerin sesini taklit etmektir. Bir ses kaydındaki sesin sanığa benzemesi, ilgili sözlerin o kişi tarafından söylendiğini tek başına ispatlamaz. Sesin aidiyetinin incelenmesi ile sesin yapay zekâ yoluyla üretilip üretilmediğinin tespiti birbirinden farklı teknik incelemelerdir.
Bilirkişi Raporunun İçeriği ve Ek Rapor Usulü
Bilirkişilik Yönetmeliği m. 55/1 uyarınca raporda görevlendirmeyi yapan merci, dosya numarası, yargılamanın taraflarına ait bilgiler, görevlendirme tarihi ve süresi, incelemenin konusu, gözlemlenmesi ve incelenmesi istenen maddi unsurlar, inceleme yöntemi, bilimsel ve teknik dayanaklar, gerekçeli sonuç, raporun düzenlenme tarihi ile gerçek kişi bilirkişinin adı, soyadı, unvanı, sicil numarası ve imzasının bulunması zorunludur. Yönetmeliğin 55/1-i bendi gereğince bilirkişinin tüzel kişi olması hâlinde ticaret unvanı, kanuni temsilcisinin adı ve soyadı ile tüzel kişi adına raporu düzenleyen gerçek kişi bilirkişinin adı, soyadı, sicil numarası ve imzası yer alır.
Bilirkişilik Yönetmeliği m. 55/2 uyarınca birden çok uzmanın görevlendirildiği durumlarda ortaya çıkan kanaat ayrılıkları raporda ayrı ayrı izah edilir veya mahkemeye müstakil raporlar halinde iletilebilir. Yönetmeliğin 55/3 maddesi uyarınca da tetkike esas alınan verileri teyit eden ve varılan kanaati açıklayan şema, harita, kroki, fotoğraf, tablo gibi belge ve kayıtlar rapora dâhil edilir.
Bilirkişi raporu, görevlendirmeyi yapan merci tarafından diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirilir. Merci, rapordaki eksiklik yahut belirsizliğin tamamlanması veya açıklığa kavuşturulması için yeni sorular yönelterek ek rapor isteyebilir. Raporda eksik veya anlaşılmaz hususlar bulunması hâlinde merci tarafından belirlenen sürede yazılı açıklama istenir; sözlü açıklama gerekirse açıklamalar tutanağa geçirilerek imzalatılır, kurul hâlinde görevlendirmede ise bilirkişilere aralarında derhal müzakere imkânı tanınır.
23818 sayılı BİLİRKİŞİLİK YÖNETMELİĞİ m. 56Kaynağı aç
İtiraz Süreci ve Uzman Görüşü Alınması
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 67/5 kapsamında bilirkişi incelemesi neticelendiğinde, tarafların rapora itiraz edebilmeleri ya da yeniden inceleme talebinde bulunabilmelerini sağlamak amacıyla ilgililere mehil verilir. İlgili süjelerin bu doğrultudaki taleplerinin reddedilmesi durumunda ise mahkeme ret kararını gerekçesiyle birlikte üç gün içinde oluşturur.
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 67/6 uyarınca yargılama konusu vakıayla ilgili olarak, rapor tanziminde dikkate alınmak üzere veya mevcut rapora ilişkin değerlendirme amacıyla taraflar uzmanından bilimsel mütalaa alma hakkına sahiptir. Bununla birlikte sırf uzman mütalaası temin edilmesi gerekçesiyle ayrıca ek süre talep edilemez.
Hukuk yargılamasında da 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 282/1 uyarınca hâkim, bilirkişinin oy ve görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 282Kaynağı aç
Sesin bir şahsa benzemesi deepfake olmadığını gösterir mi?
Hayır, deepfake teknolojisi sesi taklit etmek amacıyla kullanıldığından ses benzerliği tek başına sözlerin o kişi tarafından söylendiğini kanıtlamaz; sesin aidiyeti ile sentetik üretimi farklı teknik incelemeler gerektirir.
Hash değeri videonun deepfake olup olmadığını tek başına kanıtlar mı?
Hayır, hash değeri incelenen dosyanın sonradan değiştirilip değiştirilmediğini denetlemeye yarar; deepfake dosyaların da hash değeri bulunabileceğinden içeriğin sahte olup olmadığını tek başına göstermez.
Yapay zekâ tespit yazılımlarının verdiği sahtelik skoru kesin delil midir?
Hayır, tespit yazılımlarınca hesaplanan skorlar tek başına içeriğin mutlak surette sahte olduğunu kanıtlamaz ve kesin delil kabul edilmemelidir.
Ceza yargılamasında bilirkişi raporuna itiraz reddedilirse ne yapılır?
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 67/5 uyarınca yeni bilirkişi incelemesi yapılması veya rapora itiraz istemleri reddedildiğinde, merci tarafından üç gün içinde gerekçeli bir karar verilir.
Gerçeğe aykırı bilirkişi mütalaasında bulunmanın cezası nedir?
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 276/1 uyarınca yargı mercileri veya suçtan dolayı kanunen soruşturma yapmak ya da yemin altında tanık dinlemek yetkisine sahip merci veya kurullarca görevlendirilen bilirkişinin gerçeğe aykırı mütalaa vermesi hâlinde üç yıldan yedi yıla kadar hapis cezası öngörülmüştür.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy