Regulation (EU) 2024/1689 sayılı Avrupa Birliği Yapay Zekâ Tüzüğü, 13 Haziran 2024 tarihinde kabul edilmiş ve 1 Ağustos 2024 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Tüzük hükümlerinin önemli bir bölümünün 2 Ağustos 2026 tarihine kadar kademeli biçimde uygulanması planlanmıştır. Düzenleme, getirdiği risk temelli kurallarla Avrupa Birliği sınırları dışındaki sağlayıcı ve kullanıcıları da kapsayacak bir uygulama çerçevesi çizmektedir.
Sınır Ötesi Uygulama Alanı ve Sağlayıcıların Kapsamı
Yapay Zekâ Tüzüğü, Birlik içinde yerleşik olsun veya olmasın, Avrupa Birliği pazarına yapay zekâ sistemi ya da genel amaçlı yapay zekâ modeli arz eden tarafları kapsamına almaktadır. Bununla birlikte, yapay zekâ sistemlerini Avrupa Birliği içinde kullananlar ile ürettikleri çıktılar Birlik sınırları içinde kullanılan sağlayıcı ve kullanıcılar da sınır ötesi etki kuralı gereğince bu düzenlemenin yükümlülüklerine tabi tutulmuştur.
Dört Aşamalı Risk Sınıflandırması
Tüzük, yapay zekâ sistemlerini taşıdıkları risk düzeyine göre dört temel kategoriye ayırmaktadır. Bu sınıflandırma kabul edilemez riskli, yüksek riskli, belirli şeffaflık yükümlülüklerine tabi olan sınırlı riskli ve asgari riskli sistemler şeklinde yapılandırılmıştır.
Kabul edilemez risk kategorisinde yer alan yapay zekâ sistemlerinin kullanımı tamamen yasaklanmıştır. Bireyleri manipülatif tekniklerle ciddi davranış değişikliğine zorlayan sistemler ile kişilerin sınıflandırıldığı sosyal puanlama mekanizmaları bu yasak kapsamında yer almaktadır.
Yüksek Riskli Sistemler ve Genel Amaçlı Modeller
Sağlık, eğitim, istihdam, kredi skorlama, kritik altyapı, adalet ve kolluk alanlarında kullanılan yapay zekâ sistemleri yüksek risk kategorisinde kabul edilmektedir. Bunun yanında belirli güvenlik regülasyonlarına tabi ürünlere gömülü olan yapay zekâ uygulamaları da aynı kategoride değerlendirilmektedir.
Yüksek riskli yapay zekâ sistemleri bakımından risk yönetimi, veri yönetişimi, teknik dokümantasyon, kayıt tutma, şeffaflık ve insan gözetimi başlıkları altında kurumsal ve teknik yükümlülükler öngörülmüştür.
Genel amaçlı yapay zekâ modelleri (GPAI) Tüzük içinde ayrı bir başlık altında ele alınarak bu modeller için şeffaflık ve teknik dokümantasyon gereklilikleri düzenlenmiştir. Bu sistemlerin sistemik risk barındırdığı belirli durumlarda ise riske özgü ek tedbirlerin hayata geçirilmesi zorunlu kılınmıştır.
Türkiye'deki Mevzuat Durumu ve Uygulanacak Yaptırımlar
Türkiye'de yapay zekâ teknolojilerine özgü kapsamlı bir çerçeve kanun henüz yürürlüğe konulmamıştır. Hukuksal denetim başta 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu olmak üzere tüketici hukuku, rekabet hukuku, ürün güvenliği kuralları ile bankacılık, sağlık ve sigortacılık gibi sektörel düzenlemeler çerçevesinde yürütülmektedir.
Tüzük hükümlerine aykırılık halinde işletmeler için küresel cironun yüzde 7'sine kadar ulaşabilen idari para cezaları öngörülmüştür. Parasal yaptırımların yanı sıra mevzuata aykırı sistem ve ürünlerin piyasadan geri çekilmesi tedbiri de düzenleme kapsamında uygulanabilmektedir.
AB Yapay Zekâ Tüzüğü Türkiye'deki işletmeleri hangi durumlarda kapsar?
Avrupa Birliği pazarına yapay zekâ sistemi veya genel amaçlı model sunan ya da ürettiği sistem çıktıları Birlik içinde kullanılan işletmeler, kuruluş yerlerine bakılmaksızın Tüzük kapsamındadır.
Tüzük uyarınca tamamen yasaklanan sistemler hangileridir?
Bireyleri manipülatif tekniklerle ciddi davranış değişikliğine zorlayan sistemler ve sosyal puanlama uygulamaları kabul edilemez riskli sayılarak tamamen yasaklanmıştır.
Tüzük ihlallerinde öngörülen azami idari para cezası ne kadardır?
Yükümlülüklere aykırılık halinde teşebbüslere küresel cirolarının yüzde 7'sine kadar varan idari para cezası uygulanabilmektedir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy