Boşanmada Maddi ve Manevi Tazminat Talepleri ve Şartları

Boşanma davasında talep edilen maddi ve manevi tazminatlar, evliliğin sona ermesiyle menfaat kaybına uğrayan ya da kişilik hakkı ihlal edilen eşin korunmasını amaçlar. Türk Medeni Kanunu'nun 174. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz ya da daha az kusurlu taraf, kusurlu eşten uygun bir maddi tazminat isteyebilir. Aynı maddenin ikinci fıkrasına göre ise boşanmaya yol açan olaylar sebebiyle kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf, kusurlu taraftan uygun miktarda manevi tazminat ödenmesini talep edebilir. Maddi tazminat istemi boşanmanın fer'i niteliğinde sayıldığından bu talebe hükmedilebilmesi için boşanma kararı verilmelidir; davanın reddedilmesi veya ayrılığa hükmedilmesi hallerinde maddi tazminata hükmedilemez. Boşanmanın eki niteliğindeki bu tazminatların dava içinde talep edilmesi halinde dilekçeler aşamasında yazılı biçimde ileri sürülmesi gerekir. Evliliğin boşanmayla bitmesinden doğan dava hakları ise Türk Medeni Kanunu'nun 178. maddesi gereğince boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren bir yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar.

Maddi Tazminat İstemi ve İspat Kuralı

Maddi tazminat talebinin kabulü, boşanma nedeniyle eşin mevcut veya beklenen bir menfaatinin hukuka aykırı biçimde zarar görmesine bağlıdır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 190. maddesinin birinci fıkrasındaki genel kural doğrultusunda, kanuni özel bir ayrık durum bulunmadıkça ileri sürülen vakıadan kendi lehine sonuç çıkaran taraf ispatla yükümlüdür. Dolayısıyla boşanmaya bağlı menfaat zedelenmesini ve uğradığı zararı kanıtlama yükü tazminat isteyen eşe aittir; mahkeme uyuşmazlığın aydınlatılması adına lüzum gördüğünde bilirkişi incelemesine de başvurabilir.

Maddi Tazminat Kapsamına Giren ve Girmeyen Menfaatler

Boşanma sebebiyle tazminat borçlusu eşin diğer eşe evlilik sırasında sağladığı sosyal güvence ve imkanlar, yardım sandığı yararlarından yoksun kalma, eşler arasındaki mal rejiminin erken sona erdirilmesi sebebiyle beklenen menfaatler ile eşin sigortasından yararlanılarak ücretsiz muayene hakkının yitirilmesi Türk Medeni Kanunu'nun 174. maddesinin birinci fıkrası kapsamındaki maddi tazminat istemine dayanak oluşturur.

Buna karşın evlilik sebebiyle işten ayrılmaktan kaynaklanan kazanç veya sigorta kaybı, takı ve ziynetler, düğün giderleri, paylaşılan aracın satış zararı, çeyiz eşyalarının iadesi ya da bedeli ile doğrudan işten ayrılmaya veya eşya ve ziynetlere dayanan istemler Türk Medeni Kanunu'nun 174. maddesinin birinci fıkrasında öngörülen boşanmaya bağlı maddi tazminat çerçevesinde değerlendirilmez.

Manevi Tazminatın Hukuki Niteliği ve İntikali

Boşanmaya yol açan hadiseler sebebiyle kişilik hakkı tecavüze uğrayan eş, Türk Medeni Kanunu'nun 174. maddesinin ikinci fıkrası kapsamında kusurlu olan diğer eşten manevi tazminat olarak uygun tutarda bir para ödenmesini isteyebilir. Bu manevi tazminat talebinin bölünmesi mümkün değildir; duyulan elem ve ıstırabın zamana yayılması suretiyle tazminatın bir parçasının dava konusu yapılıp kalanının saklı tutulması kabul edilmez. Kişilik haklarının zedelenmesinde genel koruma niteliği taşıyan Türk Borçlar Kanunu'nun 58. maddesinde ise uğranılan manevi zarara karşılık para istenebileceği gibi hâkimin bu tazminat yerine veya tazminata ek olarak kınama kararı vermesi ve bunun ilanına hükmetmesi gibi farklı bir giderim usulü benimseyebileceği düzenlenmektedir.

Türk Medeni Kanunu'nun 25. maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca manevi tazminat istemi, karşı tarafça kabul edilmedikçe başkasına devredilemez ve mirasbırakan tarafından sağlığında ileri sürülmüş olmadıkça mirasçılara intikal etmez. Bunun yanında boşanmaya gerekçe gösterilen fiiller nedeniyle kişilik hakkı zedelenen eşin, diğer eş hakkındaki ceza davasına katılarak orada manevi tazminat talebinde bulunmuş olması halinde hukuk mahkemesince ilgili ceza davasının sonucunun beklenmesi gerekir.

Kusur Dağılımının Tazminata Etkisi ve Takdir Yetkisi

Boşanmaya yol açan olaylarda tarafların eşit kusurlu bulunması durumunda her iki eş bakımından da maddi ve manevi tazminat taleplerinin reddi gerekir. Tazminat talep eden eşin boşanmaya sebebiyet vermeyen hafif nitelikteki kusuru ise tazminat verilmesini tamamen engellemez; bu durum belirlenecek tazminat miktarında hesaba katılır. Hâkim, Türk Medeni Kanunu'nun 4. maddesi uyarınca kanunun takdir yetkisi tanıdığı ya da durumun gereklerini ve haklı nedenleri gözetmeyi emrettiği hallerde hukuka ve hakkaniyete uygun biçimde kararını verir.

Tazminatın Ödenme Usulü ve İradın Kaldırılması

Türk Medeni Kanunu'nun 176. maddesi gereğince maddi tazminatın toptan ödenmesi mümkün olduğu gibi somut koşullara göre periyodik irat şeklinde ödenmesi de kararlaştırılabilir. Buna karşılık kanun koyucu manevi tazminatın irat şeklinde ödenmesine cevaz vermemiştir. İrat şeklinde takdir olunan maddi tazminat, alacaklı eşin yeniden evlenmesi yahut taraflardan birinin vefat etmesiyle kendiliğinden sona erer. Alacaklı eşin evlilik bağı kurmaksızın fiilen evli gibi bir yaşam sürdürmesi, yoksulluk durumunun ortadan kalkması ya da haysiyetsiz hayat sürmesi hallerinde ise irat mahkeme kararı ile iptal edilir. Tarafların mali dengelerinin değişmesi ya da hakkaniyet ölçüleri gerektirdiğinde irat miktarının artırılması veya düşürülmesi mümkündür. Ayrıca hâkim, talep sunulması şartıyla, irat niteliğindeki maddi tazminatın gelecek yıllarda tarafların ekonomik ve sosyal durumlarına bağlı olarak hangi miktarda ödeneceğini de karara bağlayabilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy