Boşanma Davası Nasıl Açılır ve Hukuki Sonuçları Nelerdir?

Boşanma Davasında Görevli ve Yetkili Mahkeme

Boşanma davalarında görevli yargı mercii Aile Mahkemesidir. Aile Mahkemesinin kurulmadığı yargı çevrelerinde bu davalar, Asliye Hukuk Mahkemesi tarafından Aile Mahkemesi sıfatı kullanılmak suretiyle karara bağlanır.

Türk Medeni Kanunu'nun 168. maddesi kapsamında boşanma davalarında yetki, eşlerin yerleşim yerlerinden biri veya tarafların davadan önce en son altı ay süresince birlikte ikamet ettikleri yer mahkemesine aittir. Anlaşmalı boşanma süreçlerinin eşlerin yerleşim yerine bakılmaksızın herhangi bir adliyede açılabileceği yönünde değerlendirmeler ileri sürülse de kanundaki açık yetki düzenlemesi eşlerden birinin yerleşim yeri ya da son altı aydır birlikte ikamet edilen yer mahkemesini işaret etmektedir.

Boşanma davası adliyeye fiziki müracaatla açılabileceği gibi avukat aracılığıyla ya da ilgililerce e-imza kullanılarak UYAP sistemi üzerinden de ikame edilebilir. Yargılama masraflarını karşılama imkanı bulunmayan eşler ise adli yardım başvurusunda bulunabilir.

Anlaşmalı Boşanma Davasının Şartları ve Duruşma Usulü

Anlaşmalı boşanma davası açılabilmesi için evlilik akdinin resmi nikah tarihinden itibaren en az bir yıl devam etmiş olması kanuni şarttır. Hakim bu sürenin dolup dolmadığını kendiliğinden araştırır. Evlilik bir yılı doldurmamışsa taraflar ancak çekişmeli yargılama yolunu tercih edebilir.

Anlaşmalı boşanmada eşlerin mahkemeye birlikte müracaat etmesi ya da bir eşin ikame ettiği davanın diğeri tarafından kabul edilmesi gerekir. Bu halde evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır. Hakim, tarafların iradelerini serbestçe açıkladığına kanaat getirmek amacıyla tarafları bizzat dinlemekle yükümlüdür. Usulüne uygun durumlarda SEGBİS gibi uzaktan bağlantı imkanlarından yararlanılabilse de vekaleten irade beyanında bulunulması kabul edilmez. Anlaşmalı boşanma duruşmasına her iki taraf da mazeretsiz şekilde katılmazsa dava dosyası işlemden kaldırılabilir.

Eşlerin boşanmanın mali sonuçları ile müşterek çocukların velayeti ve kişisel ilişki durumları üzerinde mutabakata varmaları şarttır. Buna karşın eşler arasındaki mal rejiminin tasfiyesine ilişkin hususların anlaşma protokolüne dahil edilmesi zorunlu tutulmamıştır.

Hakim, taraflarca mali sonuçlar ve çocukların durumu konusunda hazırlanan düzenlemeyi uygun bulmalıdır. Türk Medeni Kanunu'nun 166. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca hakim tarafların ve çocukların menfaatini gözeterek protokolde gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir; bu değişikliklerin taraflarca kabul edilmemesi halinde dava çekişmeli boşanmaya dönüşür. Ayrıca Türk Medeni Kanunu'nun 184. maddesinin beşinci fıkrası gereğince boşanmanın fer'i sonuçlarına ilişkin anlaşmalar hakim tarafından onaylanmadıkça geçerlilik kazanmaz.

Anlaşmalı boşanma davalarında tarafların evlilik birliğindeki kusur durumu veya somut ayrılık gerekçeleri inceleme konusu yapılmaz. Türk Medeni Kanunu'nun 166. maddesinin üçüncü fıkrası gereği, bu davalarda tarafların ikrarlarının hakimi bağlamayacağına yönelik genel yargılama kuralı uygulanmamaktadır.

Çekişmeli Boşanma Davasında Nedenler ve Usul Kuralları

Çekişmeli boşanma davaları evlilik süresine bağlı olmaksızın kanuni genel veya özel boşanma nedenlerine dayanılarak açılır. Dava dilekçesinde dayanak boşanma sebepleri ile somut vakıaların gerekçeli şekilde yer alması zorunludur. Türk Medeni Kanunu'nun 166. maddesinin birinci fıkrası uyarınca ortak hayatı sürdürmeleri kendilerinden beklenmeyecek derecede temelinden sarsılan evliliklerde eşlerden her biri dava açabilir. Davacının kusuru daha ağırsa davalının itiraza hakkı bulunur; ancak bu itiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğinde ise ve birliğin devamında davalı ile müşterek çocuklar bakımından korunacak yarar kalmamışsa boşanma kararı verilebilir.

Boşanma sebeplerinden herhangi birine dayanılarak açılan bir davanın reddedilmesi ve bu kararın kesinleştiği tarihten itibaren bir yıl geçmesi durumunda, her ne sebeple olursa olsun ortak hayat yeniden kurulamamışsa Türk Medeni Kanunu'nun 166. maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca evlilik birliği temelden sarsılmış kabul edilir ve eşlerden birinin talebiyle boşanmaya hükmedilir.

Dava dilekçesinin tebliğinden itibaren davalı eşin iki hafta içinde cevap dilekçesi sunma hakkı bulunur. Davacının cevaba cevap dilekçesine karşılık olarak da davalı tebliğden başlayarak iki hafta içinde ikinci cevap dilekçesini mahkemeye iletebilir. Ön inceleme aşamasında dilekçelerde dayanılıp henüz sunulmayan belgelerin mahkemeye ibrazı veya celbi için taraflara iki haftalık kesin süre verilir; süresinde giderilmeyen delilden vazgeçilmiş sayılır.

Türk Medeni Kanunu'nun 184. maddesi gereğince hakim, dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz ve kanıtları serbestçe takdir eder. Bu yargılamada hakimin re'sen veya talep üzerine yemin teklif etmesi yasaktır; tarafların ikrarları da hakimi bağlamaz. Çekişmeli davalarda tarafı vekil temsil ediyorsa duruşmalara bizzat katılım zorunlu değildir. Ayrıca eşlerden birinin istemde bulunması halinde duruşmanın gizli yapılmasına karar verilebilir.

Nafaka Çeşitleri ve Hukuki İnceleme Esasları

Boşanma sebebiyle yoksulluğa düşecek eş, kusuru diğer taraftan daha ağır olmamak şartıyla, diğer eşten mali gücü nispetinde süresiz yoksulluk nafakası isteyebilir; nafaka yükümlüsünün kusurlu bulunması aranmaz. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 2015/9678 Esas ve 2015/23954 Karar sayılı ilamı gereğince, yoksulluk nafakası isteyen eşin çalışma durumu, işten ayrılma sebepleri, düzenli bir gelirinin bulunup bulunmadığı ve bu gelirin kişiyi yoksulluktan kurtarmaya yetip yetmeyeceği etraflıca araştırılmadan hüküm kurulması bozma sebebidir.

Yoksulluk nafakası; alacaklının evlenmesi, taraflardan birinin ölümü, alacaklının evlilik dışı fiilen evli gibi yaşaması, yoksulluğun ortadan kalkması ya da haysiyetsiz hayat sürmesi hallerinde sona erer.

İştirak nafakası, velayet görevi kendisine tevdi edilmeyen eş aleyhine, reşit olmayan müşterek çocuk yararına takdir edilen nafaka türüdür. Bu nafaka yükümlülüğünün tayininde eşlerin evlilik birliğindeki kusur oranları değerlendirmeye alınmaz.

Ortak Çocuğun Velayeti ve İdrak Çağı Değerlendirmesi

Müşterek çocukların velayetinin belirlenmesinde ve velayetin değiştirilmesi davalarında çocuğun üstün yararı gözetilir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 2015/9678 Esas, 2015/23954 Karar ile 2016/24437 Esas, 2017/300 Karar sayılı ilamları uyarınca, idrak çağındaki ortak çocuğun velayet tercihi hususunda hukuki sonuçları anlatılarak bizzat dinlenmesi gerekir. Bu dinleme yeterli bulunmadığı takdirde 4787 sayılı Kanunun 5. maddesinde gösterilen uzmanlardan velayet raporu alınarak tüm deliller birlikte değerlendirilmelidir; idrak çağındaki çocuğun bizzat dinlenmemesi ve uzman incelemesi yaptırılmaması bozma nedenidir. Yargıtay uygulamalarında idrak çağı değerlendirmesinde 8 yaş ve üzeri çocuklar dikkate alınmaktadır.

Kararın Kesinleşmesi, İcrası ve Mal Rejimi Tasfiyesi

İlk derece mahkemesi kararına karşı gerekçeli kararın tebliğinden itibaren iki hafta içinde istinaf kanun yoluna başvurulabilir. Süresi içinde kanun yoluna müracaat edilmemesi ya da üst mahkeme onaması ile boşanma kararı kesinleşir; kesinleşmeyle evlilik sona erer ve durum nüfus kütüğüne tescil edilir.

Boşanma hükmüyle birlikte verilen tazminat, nafaka ve velayet kararlarının icra edilebilmesi için kararın kesinleşmesi şarttır. Ancak tedbir nafakası ve tedbiren velayet düzenlemeleri karar kesinleşmeden önce de uygulanabilir ve icraya konulabilir.

Nafaka ile maddi ve manevi tazminat talepleri boşanma davası içerisinde ileri sürülebileceği gibi boşanmadan sonra ayrı bir davaya da konu edilebilir. Türk Medeni Kanunu'nun 178. maddesi hükmü uyarınca evliliğin boşanmayla sona ermesinden kaynaklanan dava hakları, boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren bir yıl geçmesiyle zamanaşımına uğrar.

Edinilmiş mallara katılma rejiminin tasfiyesinde artık değer üzerinden tespit edilen katılma alacağını borçlu eş ayni olarak yani mal devriyle ödeme inisiyatifine sahiptir.

Boşanmanın Miras Hukukuna ve Kişisel Duruma Etkileri

Kadın, boşanma hükmünün kesinleşmesinden itibaren üç yüz gün geçmedikçe yeniden evlenemez. Soybağının karışmasını önlemeye yönelik bu bekleme süresi, kadının doğum yapması veya boşandığı eşiyle tekrar evlenmesi durumunda ortadan kalkar.

Türk Medeni Kanunu'nun 181. maddesinin birinci fıkrası uyarınca boşanan eşler birbirlerinin yasal mirasçısı olamaz ve boşanmadan önce yapılan ölüme bağlı tasarruflarla kendilerine tanınan hakları, tasarruftan aksi anlaşılmadıkça kaybeder. Boşanma davası devam ederken eşlerden birinin vefatı halinde mirasçılardan birinin davaya devam ederek sağ kalan eşin kusurunu kanıtlaması durumunda da sağ kalan eş yasal mirasçı olamayacağı gibi aksi tasarruftan anlaşılmadıkça ölüme bağlı tasarruflarla elde ettiği hakları kaybeder.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy