Yurtdışı borçlanması; yurtdışında çalışan Türk vatandaşları ile doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izni almak suretiyle Türk vatandaşlığını kaybedenlerin, yurtdışında geçen sigortalılık ve ev kadınlığı sürelerini Türkiye'de emeklilik, malullük, yaşlılık ve ölüm hallerinde geçmiş hizmet gibi değerlendirilmesini sağlayan kanuni bir haktır. Borçlanma hakkından yararlanabilmek için borçlanma kapsamındaki sürelerin belgelendirilmesi ve Sosyal Güvenlik Kurumuna yazılı başvuruda bulunulması gerekir.
Borçlanma Kapsamındaki Süreler ve Yararlanma Koşulları
Borçlanma hakkı, kişilerin on sekiz yaşını doldurmasından sonra Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı iken yurtdışında geçirdikleri ve belgelendirdikleri sigortalılık sürelerini kapsar. Bu sigortalılık süreleri arasında veya sonundaki her birinde bir yıla kadar olan işsizlik süreleri ile yurtdışında ev kadını olarak geçirilen süreler de borçlanma kapsamındadır. Bu süreler için sosyal güvenlik kuruluşlarına prim ödenmemiş olması ve ilgililerin yazılı istekte bulunması aranır.
Borçlanma başvurusu esnasında Türk vatandaşı olmak ya da doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izni almak suretiyle Türk vatandaşlığını kaybetmiş bulunmak temel koşuldur. Türk vatandaşlığı ile birlikte yabancı ülke vatandaşlığı devam eden çifte vatandaşlar da yurtdışı borçlanması düzenlemesinden yararlanabilirler. Sigortalının vefatı halinde hak sahipleri de borçlanma başvurusunda bulunabilir; hak sahiplerinin başvurusunda talep tarihinde hak sahibinin Türk vatandaşı olması yeterli olup sigortalının yurtdışındaki sürelerinde Türk vatandaşı olma koşulu aranmaz.
Borçlanma Miktarının Belirlenmesi ve Prim Ödeme Süresi
Borçlanma tutarı, ilgilinin prime esas günlük kazanç alt ve üst sınırları arasında tercih edeceği günlük kazanç üzerinden tahakkuk ettirilir. Günlük prim oranı bakımından yüzde kırk beş ve yüzde otuz iki şeklinde farklı ölçüler yer almakta olup asgari tutar günlük prime esas kazanç alt sınırına göre, azami borçlanma tutarı ise bunun altı buçuk katına göre belirlenir.
Tahakkuk ettirilen borç tutarı Türkiye'de Türk Lirası olarak ödenir. Borcun yurt dışından ödenmesi halinde ödemeler, bildirilen Türk Lirası karşılığının Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından konvertibl sayılan döviz cinsinden ve borcun ödeneceği tarihteki Merkez Bankası döviz alış kuru üzerinden gerçekleştirilir.
8 Mayıs 2008 tarihinden sonraki başvurularda, tahakkuk ettirilen borç tutarının tebliğ edildiği tarihten itibaren üç ay içerisinde ödenmesi şarttır. Üç aylık sürede ödenmeyen borçlanma başvuruları geçersiz sayılır; kısmi ödeme yapılması durumunda ise ödenen tutarla orantılı süre geçerli kabul edilir. Buna karşın 8 Mayıs 2008 tarihinden önce yurtdışı borçlanma başvurusunda bulunanlardan işlemleri devam edenler, tahakkuku yapılmış olanlar veya borcunun tamamını ödemeyenler borçlarını günlüğü 3,5 Amerikan Doları üzerinden ve herhangi bir süre şartı aranmaksızın ödeyebilmektedir.
Hizmet Statüsü ve İlk İşe Giriş Tarihinin Belirlenmesi
Yurtdışında geçen ve usulüne uygun borçlanılan süreler, sigortalılık tescili bakımından 5510 sayılı Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi kapsamındaki sigortalılık süresi niteliğinde sayılır.
Sosyal güvenlik sözleşmesi akdedilmiş ülkelerdeki hizmetlerini 3201 sayılı Kanuna göre borçlananların, akit ülkede ilk defa çalışmaya başladıkları tarih kural olarak ilk işe giriş tarihi olarak dikkate alınmaz. Bunun istisnası olarak, uluslararası sosyal güvenlik sözleşmelerinde Türk sigortasına girişinden önce akit ülke sigortasına girdiği tarihin Türk sigortasına girdiği tarih olarak kabul edileceğine ilişkin özel hüküm bulunan ülkelerdeki süreleri borçlananların, akit ülkede ilk defa çalışmaya başladıkları tarih ilk işe giriş tarihi olarak kabul edilir.
Başvuru Mercileri ve İbraz Edilecek Belgeler
Borçlanma başvuruları, ilgililerin Türkiye'de ikamet ettikleri bölgeye en yakın Sosyal Güvenlik İl Müdürlüğüne veya ilgili Kurum birimine yapılır. Türkiye'de çalışması olmayanlar, kendi nam ve hesabına çalışanlar ile ev kadınlığı sürelerini borçlanmak isteyenler başvurularını bu birimlere yöneltir. Son olarak devlet memuru statüsünde çalışanlar ile sosyal güvenlik sözleşmelerine göre memur statüsünde aylık alan veya talep edenler ise başvurularını Sosyal Sigortalar Genel Müdürlüğü Kamu Görevlileri Emeklilik İşlemleri Daire Başkanlığına iletir.
Sosyal güvenlik sözleşmesi imzalanmış ülkelerde geçen sürelerin borçlanılmasında, ilgili ülke sigorta kurumlarınca düzenlenmiş sigortalılık sürelerini gösterir belgenin aslı ile yeminli tercüme bürolarınca ya da Türk temsilciliklerince akredite edilmiş tercümanlarca yapılan onaylı tercümesi veya Türk temsilciliklerinden alınacak hizmet belgesi Kuruma verilir. Sözleşme akdedilmemiş ülkeler için ise büyükelçilik, başkonsolosluk veya çalışma ataşeliklerinden alınacak hizmet belgesi sunulur; gemi adamları bakımından temsilcilik hizmet belgesi yerine bonservis, çalışma izin tercümesi veya pasaport giriş çıkış kayıtları da ibraz edilebilmektedir.
Yurtdışındaki ev kadınlığı sürelerinin borçlandırılması talebinde; kimlik, fotoğraf ve ülkeye giriş çıkış kayıtlarını gösteren pasaport sayfaları veya emniyet müdürlüğü giriş-çıkış dökümü verilir. Bunun yanında oturulan ülke makamlarınca düzenlenen ikamet belgesinin onaylı çevirisi ya da Türk dış temsilciliklerince hazırlanan ikamet belgesi Kuruma ulaştırılır. İlgili giriş çıkış tarihleri Kurum tarafından Emniyet Genel Müdürlüğü Pasaport Giriş/Çıkış Bilgileri Projesi üzerinden temin edilebiliyorsa ayrıca belge sunulması zorunlu tutulmaz.
Çifte vatandaşlığı bulunan kişiler yurtdışı borçlanması yapabilir mi?
Evet, Türk vatandaşlığı ile birlikte yabancı ülke vatandaşlığı devam eden çifte vatandaşlar yurtdışı borçlanması imkanından yararlanabilir.
Borçlanılan yurtdışı süreleri hangi sigortalılık kolunda değerlendirilir?
Borçlandırılan yurtdışı çalışma veya ev kadınlığı süreleri, 5510 sayılı Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi kapsamındaki sigortalılık statüsünde yerine getirilmiş hizmet gibi işleme alınır.
Ev kadını olarak geçen sürelerin borçlanılmasında hangi belgeler sunulmalıdır?
Fotoğraf, künye ve giriş çıkış kayıtlarını içeren pasaport fotokopileri veya giriş çıkış çizelgesi ile birlikte yerel makamlarca verilen ikamet belgesinin onaylı tercümesi ya da Türk temsilciliklerince düzenlenen ikamet belgesi sunulmalıdır; Emniyet Genel Müdürlüğü Pasaport Giriş/Çıkış Bilgileri Projesi üzerinden tespit yapılabildiğinde ilgililerden ayrıca giriş çıkış belgesi aranmaz.
Yurtdışında ilk defa çalışmaya başlanan tarih Türkiye'de sigorta başlangıcı sayılır mı?
Sosyal güvenlik sözleşmesi yapılan ülkede ilk defa çalışmaya başlanan tarih kural olarak Türkiye'de ilk işe giriş tarihi sayılmaz; ancak uluslararası sözleşmesinde Türk sigortasına giriş sayılacağına dair özel hüküm bulunan akit ülkelerdeki süreleri borçlananlar bakımından ilk defa çalışmaya başlanan tarih ilk işe giriş tarihi olarak kabul edilir.
Tahakkuk ettirilen borçlanma tutarı ne kadar sürede ödenmelidir?
8 Mayıs 2008 tarihinden sonraki başvurularda tahakkuk ettirilen borç tutarının tebliğ tarihinden itibaren üç ay içerisinde ödenmesi gerekir; bu sürede ödenmeyen başvurular geçersiz sayılır ve kısmi ödemelerde yalnızca ödenen tutarla orantılı süre geçerlilik kazanır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy