Yat Sözleşmeleri ve Yat Mülkiyetinin Devri Esasları

Yatın Hukuki Niteliği ve Dayanak Sözleşmeler

Türk Ticaret Kanunu m. 931 hükmü gereğince, tahsis gayesi suda hareket etmeyi gerektiren, yüzebilen ve pek küçük sayılmayan her türlü araç, makine gücüyle kendiliğinden yol alma yeteneği bulunmasa dahi gemi vasfındadır. Söz konusu araçlardan suda iktisadi yarar sağlama gayesine özgülenen veya fiilen bu doğrultuda işletilenler ise ticaret gemisi kabul edilir. Yat ediniminde temel hukuki dayanak ekseriyetle satış veya eser sözleşmesidir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 207 uyarınca satış sözleşmesi, satıcı tarafın devir ve zilyetlik geçirme borcunu, alıcı tarafın ise karşılık olarak bedel ödeme borcunu yüklendiği iki taraflı bir akittir; aksi kararlaştırılmadıkça veya yerleşik teamül bulunmadıkça taraflar edimlerini eş zamanlı ifa etmekle yükümlüdür. Sıfırdan bir teknenin yapımına ilişkin süreçlerde ise 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 470 gereğince yüklenicinin eseri imal etmeyi, iş sahibinin de buna karşılık ivaz ödemeyi üstlendiği eser sözleşmesi hükümleri uygulama alanı bulur.

Türk Gemi Sicili'ne Kayıtlı Yatlarda Mülkiyetin Geçişi

Türk Ticaret Kanunu m. 957 çerçevesinde on sekiz gros tonilato ve üzerindeki ticaret gemilerinin malikleri bakımından Türk Gemi Sicili'ne tescil talebi kanuni bir mecburiyettir. Tescile tabi bir yatın mülkiyetinin devri ise Türk Ticaret Kanunu m. 1001 hükmünde özel merasime bağlanmıştır. Buna göre gemi mülkiyetinin geçişi için devreden malik ile devralanın bu konuda mutabakata varması, devir sözleşmesinin yazılı yapılıp imzaların noterlikçe tasdik edilmesi veya anlaşmanın gemi sicil müdürlüğünde yapılması ve teknenin zilyetliğinin devralana teslimi şarttır. Türk Ticaret Kanunu m. 1001 uyarınca sicile tescil işlemi mülkiyetin geçişi bakımından açıkça kurucu bir unsur olarak aranmamış olsa da, tasarruf yetkisinin ispatlanması, ayni hakkın üçüncü kişilere alenileştirilmesi ve idari bayrak ile ruhsat işlemlerinin yürütülebilmesi adına sicil kaydının alıcı adına düzeltilmesi zorunludur.

Mülkiyet devrinin kapsamı belirlenirken tekneye bağlı teçhizat ve donanım da önem taşır. Türk Ticaret Kanunu m. 1002 gereğince, tarafların akitte aksini kararlaştırmış olmadıkları müddetçe, geminin mülkiyetinin devri malike ait bulunan eklentileri de kendiliğinden kapsar.

Sicilsiz Türk Gemilerinde Ayni Hak Rejimi

Türk Gemi Sicili'ne kaydedilmemiş Türk gemilerinin mülkiyet devri genel hükümlere tabidir. Türk Ticaret Kanunu m. 997 uyarınca, sicile kayıtlı bulunmayan Türk gemilerinin mülkiyetinin devrinde ve bu tekneler üzerinde kurulacak ayni haklarda taşınır mülkiyeti kuralları geçerlilik kazanır. Dolayısıyla sicilsiz yatlarda ayni hak devri, tarafların mülkiyeti nakletme iradesi ve zilyetliğin alıcıya teslim edilmesi suretiyle hüküm ifade eder.

Bağlama Kütüğü Kapsamındaki Teknelerin Devri

Özel kullanıma tahsis edilmiş boyu 2,5 metre ve üzerindeki deniz araçları ile mevzuatta belirlenen ticari tekneler Bağlama Kütüğü rejimine tabidir. Bağlama Kütüğü'ne tabi araçların mülkiyet devir ve edinim prosedürleri mevzuat ile liman başkanlığı kuralları dairesinde yürütülür. Satış, devir ve ilk kayıt gibi kütük işlemlerine yönelik idari ön başvurular ile randevu talepleri, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı bünyesinde faaliyette bulunan Umurbey Vatandaş Portalı üzerinden dijital usulle tamamlanır.

Gemi Payının Devri ve Bayrak Çekme Koşulları

Müşterek veya iştirak halinde malik olunan yatlarda pay devri özel şekle bağlanmıştır. Türk Ticaret Kanunu m. 1007 uyarınca gemi payının devrinde malik ile alıcının anlaşması, bu irade beyanının yazılı yapılması ve imzaların noter tarafından tasdik edilmesi geçerlilik koşuludur. Bununla birlikte payın devredilmesi neticesinde geminin Türk bayrağı taşıma hakkını kaybetme ihtimali doğuyorsa devrin gerçekleşmesi diğer paydaşların onayına bağlıdır. Türk bayrağı çekme hakkının tayininde ise Türk Ticaret Kanunu m. 940 belirleyicidir; gerçek kişi malikin Türk vatandaşı olması, tüzel kişi maliklerde ise şirket nevi, ortaklık payları ve temsil organlarına dair kanuni yeterliliklerin sağlanması aranır.

Yapım Halindeki Gemilerde Teminat Tesisi

Henüz tamamlanmamış inşa aşamasındaki tekneler üzerinde ayni teminat kurulması mümkündür. İlgili kanun hükümleri uyarınca omurgası kızağa konulmuş ve imal edildiği sahada adı veya numarası vasıtasıyla belirgin ve devamlı surette teşhis edilebilir duruma gelmiş yapım halindeki gemiler üzerinde ipotek tesis edilebilir. Bahse konu yapım ipoteğinin hukuken geçerli olabilmesi için sözleşmenin yazılı kurulması, tarafların imzalarının noterlikçe onaylanması ve tesis edilen ipoteğin yapı halindeki gemi siciline tescil edilmesi gerekir.

Finansal Kiralama Yoluyla Yat Temini

Yat ediniminin finansal kiralama aracılığıyla kurgulandığı sözleşmelerde hukuki malik kiralama şirketi kalmaya devam eder; kullanıcı taraf ise sözleşme süresince teknenin zilyetliğini ve kullanma hakkını elinde bulundurur. Akitte kiracıya satın alma opsiyonu verilmiş olması veya vadesi gelen tüm kira taksitlerinin ödenmesi, sicilli yat mülkiyetini kendiliğinden kullanıcıya intikal ettirmez. Mülkiyetin kazanılabilmesi için tanınan opsiyon hakkının süresi içinde kullanılması, teslim ve devir formalitelerinin tamamlanarak sicil kaydının alıcı adına ikmali şarttır.

Yarar, Hasar ve Ayıptan Doğan Hukuki Sorumluluk

Taşınır satışına konu yat işlemlerinde mülkiyet devriyle birlikte hasarın geçiş anı önem taşır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 208 kapsamında, mevzuattan, hâlin icabından veya sözleşme hükümlerinden doğan istisnalar saklı kalmak üzere satılanın yarar ve hasarı zilyetliğin devredildiği ana kadar satıcıya aittir. Alıcının teslim almaktan kaçınarak temerrüde düşmesi hâlinde veya satıcının tekneyi alıcının talebi doğrultusunda ifa mahalinden başka bir adrese göndermesi durumunda yarar ve hasar, teknenin taşıyıcıya teslimi anında alıcıya intikal eder.

Satıcının yattaki eksikliklerden sorumluluğu 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 219 ile teminat altına alınmıştır. Satıcı taahhüt ettiği niteliklerin bulunmamasından mesul olduğu gibi; kullanım gayesi yönünden teknenin kıymetini veya alıcının beklediği menfaatleri büsbütün kaldıran ya da mühim derecede azaltan maddi, hukuki ve ekonomik nitelikli ayıplardan dahi sorumludur. Satıcı bu kusurların varlığını bilmediğini ileri sürerek sorumluluktan kurtulamaz.

Tüketici Mevzuatı ve Milletlerarası Özel Hukuk Kuralları

Mesleki veya ticari gayeler dışında hareket eden gerçek ya da tüzel kişilerin profesyonel satıcılardan yat satın alması 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun dairesinde tüketici işlemi vasfı taşır. Teknenin yüksek bedelli ya da lüks kategoride yer alması tek başına alıcının tüketici niteliğini ortadan kaldırmaz; uyuşmazlığın nitelendirilmesinde belirleyici kıstas teknenin kullanım gayesidir.

Yabancılık unsuru içeren yat sözleşmelerinde borç ilişkisi ile ayni haklar farklı kanunlar ihtilafı kurallarına tabidir. 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun m. 24 gereğince sözleşmeden doğan borç münasebetlerinde taraflar tatbik edilecek hukuku iradeleriyle tayin edebilir. Buna mukabil anılan Kanun'un 22'nci maddesi uyarınca deniz araçları üzerindeki ayni haklar menşe devleti hukukuna; deniz araçlarında sicil mahalli, şayet sicil kaydı mevcut değilse bağlama limanı hukukuna tabidir. Yabancı bir sicile tescilli teknenin Türk siciline kaydının gerçekleştirilebilmesi için ise önceki yabancı sicildeki tescilin terkin edildiğini kanıtlayan resmî tevsik edici vesikaların sunulması kanuni bir gerekliliktir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy