Hukuk Davalarında Yargılama Giderleri ve Sorumluluk

Yargılama Giderlerinin Kapsamı ve Unsurları

Medeni usul hukukunda yargılama giderleri, davanın açılmasından nihai hükme bağlanmasına kadar yürütülen yargısal faaliyetler için yapılan harcamaları ifade eder. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 323 uyarınca yargılama giderleri; başvurma, karar ve ilam harçları, dava nedeniyle yapılan tebliğ ve posta giderleri, dosya ve sair evrak giderleri, geçici hukuki koruma tedbirleri ile protesto, ihbar, ihtarname ve vekâletname düzenlenmesine ilişkin giderleri kapsar. Bunun yanı sıra keşif giderleri, tanık ve bilirkişiye ödenen ücret ve masraflar da yargılama giderleri arasında yer alır.

Uyuşmazlığın vekille takip edilmediği hallerde, tarafların duruşma günlerinde hazır bulunmalarından doğan gündelik, seyahat ve konaklama masrafları mahkeme hâkimi tarafından belirlenerek gider kalemine dahil edilir. Ayrıca davada vekil bulunsa dahi, mahkemece bizzat dinlenmesi, isticvabı veya yemin etmesi amacıyla duruşmaya davet edilen taraf için takdir olunan yol, konaklama ve gündelik harcamaları da yargılama gideri kabul edilir.

Yargılama Giderlerinden Sorumluluğun Temel İlkeleri

Hukuk davalarında yargılama harç ve giderlerinin kural olarak davada aleyhine hüküm verilen, yani haksız çıkan tarafa yükletilmesi esastır. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 326/1 uyarınca hâkim, dava sonunda haksız çıkan tarafı yargılama masraflarını ödemeye mahkûm eder.

Davanın kısmen kabulü ve kısmen reddi halinde mahkeme, yargılama harç ve giderlerini tarafların haklılık oranına göre hüküm altına alır. Davada tarafların birden fazla kişiden oluşması durumunda mahkeme, ilgililerin davadaki ilgi ve sorumluluk derecelerine göre paylaştırma yapabileceği gibi müteselsil sorumluluk kurallarına göre de karar verebilir.

Gider Sorumluluğunun İstisnaları ve Özel Haller

Davanın gereksiz şekilde uzamasına veya lüzumsuz gider yapılmasına yol açan taraf, lehine karar verilmiş olsa dahi mahkemece karar ve ilam harcı haricindeki yargılama giderlerinin tamamını yahut bir bölümünü ödemekle yükümlü tutulabilir.

Bir kişi, davada taraf sıfatı bulunmadığı halde davacıya davalı sıfatı kendisine aitmiş gibi yanıltıcı izlenim vererek aleyhine dava açılmasına sebebiyet verirse, davanın sıfat yokluğu nedeniyle reddedilmesi durumunda bu davalı yararına yargılama giderlerine hükmedilemez.

Davanın açılmasına kendi hâl ve davranışıyla sebebiyet vermeyen davalı, yargılamanın ilk oturumunda davacının talep sonucunu kabul ettiği takdirde 6100 sayılı Kanun m. 312/2 uyarınca yargılama giderlerini ödemeye mahkûm edilmez.

Davaya fer'î müdahil olarak katılan kişi, yanında yer aldığı tarafın davada haksız çıkması durumunda yalnızca kendi katılımından doğan giderlerden sorumlu olur; aksi halde bu masraflar karşı tarafa bırakılır. Bununla birlikte, nihai hüküm müdahilin katıldığı taraf lehine kurulsa bile, bu tarafın sergilediği tutum ve davranışlar üçüncü kişinin davaya müdahalesini zorunlu kılmışsa mahkeme, müdahale giderlerinin tamamını veya bir kısmını lehine karar çıkan tarafa yükleyebilir.

Dava hakkını kötüye kullanan kötü niyetli davalı veya hiçbir hakkı olmadığı halde dava açan taraf bakımından sorumluluk ağırlaştırılmıştır. 6100 sayılı Kanun m. 329 uyarınca bu taraf, yargılama giderlerinden başka diğer tarafın vekiliyle aralarında kararlaştırılan vekâlet ücretinin tamamını veya bir kısmını ödemeye mahkûm edilebilir. Vekâlet ücretinin miktarında uyuşmazlık çıkması veya miktarın fahiş bulunması halinde bu miktar doğrudan mahkemece takdir olunur. Ayrıca kötü niyet sahibi davalı veya hakkı olmaksızın dava açan taraf disiplin para cezasına mahkûm edilebilir; bu durumlara tarafın vekili sebebiyet vermişse disiplin para cezası vekil hakkında uygulanır.

Harç ve Masraf Yükümlülüklerinin Usuli Sonuçları

Yargılama işlemlerinin sürdürülebilmesi harç ve giderlerin zamanında karşılanmasına bağlıdır. 492 sayılı Harçlar Kanunu m. 32 uyarınca yargı işlemlerinde öngörülen harç ödenmedikçe müteakip işlemler yapılamaz; aynı Kanunun 30. maddesi uyarınca noksan harç tamamlanmadıkça davaya devam olunamaz.

Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği dava ve işlerde, hâkimin resen başvurduğu delil ve işlemler için gereken masrafın bir haftalık sürede yatırılmaması durumunda bu tutar, ileride haksız çıkacak taraftan tahsil edilmek kaydıyla Hazineden karşılanır. Tarafların kendi dayandıkları delillere ilişkin avansı süresinde yatırmamaları halinde ise o delile dayanmaktan vazgeçmiş sayılmaları kuralı uygulanır.

Davanın tarafları veya vekilleri sebebiyle duruşmanın ertelenmesine yol açılması halinde celse harcı tahakkuk ettirilerek ertelemeye sebebiyet veren tarafa veya vekile yükletilir. Yükletilen celse harcının izleyen iki duruşmada ödenmemesi durumunda harç bir kat fazlasıyla tahsil edilir ve tahsilat için Maliyeye bildirimde bulunulur.

Uyuşmazlığın Esastan Karara Bağlanmadığı Haller

Davanın konusuz kalması sebebiyle davanın esası hakkında bir karar verilmesine gerek bulunmayan hallerde hâkim, 6100 sayılı Kanun m. 331/1 uyarınca davanın açıldığı tarihteki tarafların haklılık durumuna göre yargılama giderlerini takdir ve hükmeder. Davanın açılmamış sayılmasına karar verilen hallerde ise yargılama giderleri davacı tarafa yükletilir.

Mahkemenin görevsizlik veya yetkisizlik kararı vermesinin ardından dava yetkili veya görevli mahkemede sürdürülürse masraflara bu mahkemece hükmolunur. Buna karşılık, görevsizlik yahut yetkisizlik kararının kesinleşmesinden sonra uyuşmazlığın başka mahkemeye taşınmaması halinde ise davanın açılmış bulunduğu mahkeme, ilgilinin istemi doğrultusunda evrak üzerinden durumu tespit ederek yargılama harç ve masraflarını davacı tarafa yükler.

Hükümde Giderlerin Gösterilmesi ve Bakiye Avansın İadesi

Yargılama giderlerine tarafların talebine gerek olmaksızın mahkemece re'sen hükmedilir. 6100 sayılı Kanun m. 332 gereğince yargılama gideri, tutarı, hangi tarafa ve hangi oranda yükletildiği ve dökümü hüküm altında açıkça gösterilir. Hükümden sonraki yargılama giderlerini hangi tarafın ödeyeceği, miktarı ve dökümü ile hangi tarafa yükletileceği de mahkemece ilamın altına yazılır.

Mahkeme kararının kesinleşmesinden sonra mahkeme, yatırılan avansın kullanılmayan kısmının ilgilisine iadesine kendiliğinden karar verir. 6100 sayılı Kanun m. 333 uyarınca bu iade kararının tebliğ gideri de iade edilecek avanstan karşılanır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy