Yargı yolu, mahkemenin bir uyuşmazlığı inceleyebilmesi için aranan temel bir dava şartıdır. Tarafların bu yönde bir itirazı bulunmasa dahi mahkemece resen gözetilir ve yargı yolu dava şartının bulunmadığı hallerde davanın usulden reddine karar verilebilir. 2247 sayılı Kanun sistematiğinde yargı yolu uyuşmazlığı kavramı yerine görev uyuşmazlığı terimi kullanılmakta olup, bu uyuşmazlıklar olumlu ve olumsuz olmak üzere iki türe ayrılır.
Olumlu ve Olumsuz Görev Uyuşmazlıkları
Olumlu yargı yolu uyuşmazlığı, 2247 sayılı Kanun m. 17 çerçevesinde, tarafları, konusu ve sebebi aynı olan bir davanın iki ayrı yargı kolundaki mahkemelerde derdest bulunması ve her iki mahkemenin de kendisini görevli sayması durumunda meydana gelir. Bu uyuşmazlığın giderilmesini isteyen ilgili taraf, adli yargı veya idari yargı mahkemesine taraf sayısından iki fazla suret dilekçe ve eklerini sunarak talepte bulunur; mahkemeler davayı geri bırakır ve Uyuşmazlık Mahkemesi kararı her iki yargı kolunu da bağlar.
2247 sayılı UYUŞMAZLIK MAHKEMESİNİN KURULUŞ VE İŞLEYİŞİ HAKKINDA KANUN m. 17Kaynağı aç
Olumsuz yargı yolu uyuşmazlığı ise 2247 sayılı Kanun m. 14 uyarınca, tarafları, konusu ve sebebi aynı olan davada adli ve idari yargı mahkemelerinin kendilerini görevsiz görmeleri, uyuşmazlığın diğer yargı yolunun alanına girdiğini belirterek davadan el çekmeleri ve bu yolda verdikleri ret kararlarının kesin veya kesinleşmiş olması halinde doğar. Uyuşmazlığın görüleceği yargı kolunun belirsiz kalması sonucunu doğuran bu durumun giderilmesi istemi, ancak davanın taraflarınca ileri sürülebilir.
2247 sayılı UYUŞMAZLIK MAHKEMESİNİN KURULUŞ VE İŞLEYİŞİ HAKKINDA KANUN m. 14Kaynağı aç
Adli yargı mahkemelerinde yargı yolu dava şartı yokluğu sebebiyle usulden ret kararı verildiğinde mahkeme davadan el çeker. Adli yargı mahkemeleri arasında verilen görevsizlik kararlarından farklı olarak, yargı yolu ret kararının kesinleşmesini takiben dava dosyasının idare mahkemesine veya Bölge Adliye Mahkemesine gönderilmesine karar verilemez.
Hukuk mahkemesi ile idare mahkemesi arasında olumsuz görev uyuşmazlığı doğduktan sonra davacının hukuk mahkemesinde yeniden dava açması ve mahkemenin görev uyuşmazlığının giderilmesi için başvurması halinde, uyuşmazlık kamu düzenine ilişkin niteliği ve dava ekonomisi gereği 2247 sayılı Kanun m. 19 kapsamında incelenmektedir.
2247 sayılı UYUŞMAZLIK MAHKEMESİNİN KURULUŞ VE İŞLEYİŞİ HAKKINDA KANUN m. 19Kaynağı aç
Yargı Yolu Uyuşmazlığı Çıkarma Usulü ve İtiraz Süreçleri
Adli veya idari yargı mercilerinden birinde açılmış olan bir davada yapılan görev itirazının mahkemece reddedilmesi üzerine, görev meselesinin yetkili makamca Uyuşmazlık Mahkemesine taşınması görev uyuşmazlığı çıkarma yolunu oluşturur. Bu usulün işletilebilmesi için görev itirazının adli yargı hukuk mahkemelerinde en geç birinci celsede, idari yargı yerlerinde ise dilekçeler teatisi evresi tamamlanmadan öne sürülmüş olması ve mahkemenin görevlilik iradesi göstererek itirazı geri çevirmesi şarttır.
2247 sayılı UYUŞMAZLIK MAHKEMESİNİN KURULUŞ VE İŞLEYİŞİ HAKKINDA KANUN m. 10Kaynağı aç
2247 sayılı Kanun m. 10 uyarınca uyuşmazlık çıkarma yetkisi; reddedilen görevsizlik itirazı adli yargı lehine ise Cumhuriyet Başsavcısına, idari yargı lehine ise Danıştay Başkanunsözcüsüne aittir. Yargı yolu itirazı reddedilen taraf, ret kararının bildirilmesinden itibaren 15 gün içinde iki suret dilekçe vererek yetkili makama sunulmak üzere uyuşmazlık çıkarılmasını talep eder. Mahkeme, dilekçeyi yedi gün içinde cevap vermesi amacıyla karşı tarafa iletir; süresinde cevap verilmezse cevap hakkından vazgeçilmiş sayılır. Bir davada uyuşmazlık çıkarılması usulüne yalnızca bir kez başvurulabilir.
Dilekçe ve cevaplara rağmen mahkeme itirazın reddi ara kararından dönmezse gerekçeli kararı, dilekçeleri ve dava dosyası muhtevasının onaylı örneklerini yetkili makama gönderir. Görev itirazının kabul edilip görevsizlik kararı verilmesi halinde ise görev konusunun incelenebilmesi kararın temyizen bozulmasına ve mahkemenin bozmaya uyarak kendisini görevli saymasına bağlıdır; bu durumda da itiraz eden taraf uyuşmazlık çıkarılması talebinde bulunabilir.
Yetkili makam, başvurunun süresinde yapılmadığı veya uyuşmazlık çıkarmaya yer olmadığı sonucuna varırsa istemin reddine karar verir ve bu ret kararı kesindir. Talep yerinde görüldüğü takdirde ise Uyuşmazlık Mahkemesine başvurulur ve bu başvuru ilgili yargı merciine derhal bildirilir. Bildirimi alan mahkeme, altı ay süresince Uyuşmazlık Mahkemesinin kararını beklemek zorundadır; bu süre dolduğunda davayı esastan karara bağlayabilir.
Yargılamanın Durması, Kanun Yolu ve Geçici Hukuki Korumalar
Uyuşmazlık Mahkemesine başvurulduğunun bildirilmesi üzerine mahkeme, görev konusunda bir karar verilene kadar davanın görülmesini geri bırakır. Başvuruyu bildiren resmi yazının alındığı günden başlamak üzere altı ay içinde Uyuşmazlık Mahkemesi kararı gelmezse mahkeme davayı görmeyi sürdürür; ancak davanın esası hakkında son karar verilinceye kadar bir karar ulaşırsa mahkemenin bu karara uyması zorunludur.
2247 sayılı UYUŞMAZLIK MAHKEMESİNİN KURULUŞ VE İŞLEYİŞİ HAKKINDA KANUN m. 18Kaynağı aç
Daha önce Uyuşmazlık Mahkemesince yargı mercii belirtilmemiş bir davada temyiz incelemesi yapan yüksek mahkeme, davanın davaya bakan mahkemenin görevi dışında olduğu kanısına varırsa kararı bozmak yerine incelemeyi erteleyerek 2247 sayılı Kanun m. 20 uyarınca yargı merciinin belirtilmesi için Uyuşmazlık Mahkemesine başvurabilir.
2247 sayılı UYUŞMAZLIK MAHKEMESİNİN KURULUŞ VE İŞLEYİŞİ HAKKINDA KANUN m. 20Kaynağı aç
2247 sayılı Kanun m. 33 gereğince, yerel mahkemece verilmiş olan ihtiyati tedbir ve ihtiyati haciz kararları Uyuşmazlık Mahkemesinin kararına kadar geçerliliğini muhafaza eder. Yargı yolunun idari yargı olduğu yönünde karar verilmesi halinde dahi, bu tedbirler Uyuşmazlık Mahkemesi kararının davacıya bildirilmesinden sonra yetkili idari yargı merciince kaldırılmadıkça 60 gün süreyle devam eder.
Hüküm Uyuşmazlığı ve Karara Bağlanması
2247 sayılı Kanun m. 24 kapsamında hüküm uyuşmazlığı; kanunda belirtilen yargı mercilerince görev sorunu haricinde kesin olarak verilen, ortak bir konuya ve sebebe dayanan, taraflarından en az biri aynı olan ve aralarındaki çelişki nedeniyle hakkın ifasını imkansız kılan kararlar arasında doğar. Hakkın yerine getirilmesine engel teşkil eden bu durumda ilgili kişi veya makamlar Uyuşmazlık Mahkemesine başvurarak uyuşmazlığın giderilmesini isteyebilir; bu süreçte olumsuz görev uyuşmazlığının çözümüne ilişkin usul kuralları uygulanır.
2247 sayılı UYUŞMAZLIK MAHKEMESİNİN KURULUŞ VE İŞLEYİŞİ HAKKINDA KANUN m. 24Kaynağı aç
Uyuşmazlık Mahkemesi, 2247 sayılı Kanun m. 25 uyarınca Danıştay yargılama usulünün kanuna aykırı olmayan hükümlerini uygulamak suretiyle anlaşmazlığın esasını da karara bağlar. İnceleme kural olarak dosya üzerinde yürütülür; mahkeme gerekli gördüğü hallerde veya talep üzerine tarafları dinleyebilir.
2247 sayılı UYUŞMAZLIK MAHKEMESİNİN KURULUŞ VE İŞLEYİŞİ HAKKINDA KANUN m. 25Kaynağı aç
Görev uyuşmazlığı çıkarılabilmesi için görev itirazı ne zaman yapılmalıdır?
Yetkili makamın uyuşmazlık çıkarma talebinde bulunabilmesi için görev itirazının hukuk mahkemelerinde en geç ilk oturumda, idari yargı mercilerinde ise dilekçe ve savunma evresi tamamlanmadan önce ileri sürülmüş olması gerekir.
Olumsuz görev uyuşmazlığı başvurusunu kimler yapabilir?
Olumsuz görev uyuşmazlığının giderilmesi istemi, adli ve idari yargı mahkemelerinin kesin veya kesinleşmiş görevsizlik kararları sonrasında ancak davanın taraflarınca ileri sürülebilir.
Uyuşmazlık Mahkemesi kararı beklenirken dava ne kadar süre geri bırakılır?
Başvurunun bildirildiği resmi yazının alındığı günden başlayarak altı ay boyunca davanın görülmesi geri bırakılır; bu süre içinde karar verilmezse yargılamaya devam edilir, ancak esasa kadar gelecek karara uyulması zorunludur.
Görev idari yargıya geçtiğinde ihtiyati tedbir kararları ne kadar süre geçerli kalır?
Mahkemece verilen ihtiyati tedbir ve haciz kararları, Uyuşmazlık Mahkemesi kararının bildirilmesinden itibaren görevli idari yargı merciince kaldırılmadığı sürece 60 gün boyunca geçerliliğini sürdürür.
Hüküm uyuşmazlığında Uyuşmazlık Mahkemesi esasa ilişkin karar verebilir mi?
Uyuşmazlık Mahkemesi hüküm uyuşmazlıklarında dosya üzerinden inceleme yaparak ve Danıştay yargılama usulü kurallarını uygulayarak anlaşmazlığın esasını da kesin olarak karara bağlar.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy