Yabancı Hukuku Uygulamada Hâkimin Rolü ve Sınırı

Yabancı unsurlu uyuşmazlıkta hâkim, Türk kanunlar ihtilâfı kurallarını ve bu kurallara göre yetkili yabancı hukuku re’sen uygular. Yetkili yabancı hukukun muhtevasını tespit ederken tarafların yardımını isteyebilir. Olaya ilişkin yabancı hukuk hükümleri tüm araştırmalara rağmen tespit edilemezse Türk hukuku uygulanır.

Yetkili hukukun kendiliğinden uygulanması

5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun’un 2. maddesinin birinci fıkrası, hâkimin Türk kanunlar ihtilâfı kurallarını ve bu kuralların yetkili kıldığı yabancı hukuku re’sen uygulamasını düzenler. Tarafların yabancı hukuku ayrıca ileri sürmesi, bu fıkradaki kendiliğinden uygulama düzeninin şartı olarak gösterilmemiştir.

Aynı fıkra, yetkili yabancı hukukun muhtevasının tespitinde tarafların yardımının istenebileceğini de düzenler. İfade, hâkime bu imkânı tanır; yardım istemenin her olayda zorunlu olduğunu söylemez. Yardımın istenmemesinin ayrıca hangi sonucu doğuracağı bu fıkrada düzenlenmemiştir.

Türk hukukunun resen uygulanması

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 33. maddesi, hâkimin Türk hukukunu resen uygulamasını düzenler. Verilen hüküm Türk hukukuna ilişkindir. Yabancı hukukun içeriğinin tespiti veya tespit edilememesinin sonucu bu maddede yer almaz.

Türk hukukunun resen uygulanması ile yetkili yabancı hukukun re’sen uygulanması bu nedenle ayrı hükümlere dayanır. Birincisi Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 33. maddesinde, ikincisi Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun’un 2. maddesinin birinci fıkrasında düzenlenmiştir.

İçerik tespit edilemediğinde Türk hukuku

Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun’un 2. maddesinin ikinci fıkrasına göre, yabancı hukukun olaya ilişkin hükümleri tüm araştırmalara rağmen tespit edilemezse Türk hukuku uygulanır. Sonuç, yabancı hukukun tamamının değil, olaya ilişkin hükümlerin tespit edilememesine bağlıdır.

Fıkra, araştırmanın hangi araçlarla yapılacağını ve hangi araştırmanın yeterli sayılacağını tanımlamaz. Türk hukukuna geçiş ise tüm araştırmalara rağmen tespit edilememe şartına bağlanmıştır. Olaya ilişkin hüküm tespit edilebiliyorsa bu fıkra işletilmez.

Atıf ve seçilen hukukun maddî hükümleri

Uygulanacak yabancı hukukun kanunlar ihtilâfı kurallarının başka bir hukuku yetkili kılması, yalnız kişinin hukuku ve aile hukukuna ilişkin ihtilaflarda dikkate alınır. Bu durumda dikkate alınan hukukun maddî hukuk hükümleri uygulanır.

Kanunun ilgili fıkrası, uygulanacak hukuku seçme imkânının verildiği hâllerde tarafların açıkça aksi kararını arar. Böyle bir karar yoksa seçilen hukukun maddî hükümleri uygulanır. Açıkça aksi kararlaştırılırsa hangi sonucun doğacağını bu fıkra ayrıca göstermez.

Birden çok bölgesel birimi olan devlet

Hukuku uygulanacak devlet iki veya daha çok bölgesel birime ve bu birimler değişik hukuk düzenlerine sahipse, hangi bölge hukukunun uygulanacağı o devletin hukukuna göre belirlenir.

O devlet hukukunda belirleyici bir hüküm yoksa ihtilâfla en sıkı ilişkili bölge hukuku uygulanır. En sıkı ilişki ölçüsü, belirleyici hüküm bulunmamasına bağlı ikinci aşamadır.

Kamu düzenine açıkça aykırı hüküm

Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun’un 5. maddesine göre, yetkili yabancı hukukun belirli bir olaya uygulanan hükmü Türk kamu düzenine açıkça aykırıysa bu hüküm uygulanmaz. Değerlendirme, belirli bir olaya uygulanan hükme ve açıklık şartına bağlıdır.

Türk hukukunun uygulanması, her açık aykırılık için değil, gerekli görülen hâllerde öngörülmüştür. Yabancı hükmün uygulanmaması ile Türk hukukunun uygulanması bu nedenle her olayda aynı sonuç değildir. Hangi sonucun açık aykırılık oluşturduğu madde metninde örneklerle sayılmamıştır.

Doğrudan uygulanan kurallar

Yetkili yabancı hukukun uygulandığı durumda, bir Türk hukuku kuralı düzenleme amacı ve uygulama alanı bakımından doğrudan uygulanan kuralların kapsamına giriyorsa o kural uygulanır. Kapsam, genel bir konu listesine değil, ilgili kural bakımından bu iki ölçünün birlikte bulunmasına bağlıdır.

Hüküm, doğrudan uygulanan kuralları tek tek saymaz. Yalnız düzenleme amacının veya yalnız uygulama alanının bulunması, metindeki diğer ölçünün yerine geçirilerek kapsamı genişletmez.

Zamanaşımının tâbi olduğu hukuk

Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun’un 8. maddesine göre zamanaşımı, hukukî işlem ve ilişkinin esasına uygulanan hukuka tâbidir. Madde, zamanaşımı ile usulî süreler arasında ayrıca bir ayrım düzenlemez.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy