Dernek Nasıl Kurulur? Kuruluş Şartları ve Yasal Süreç

Dernek Kurma Hakkı ve Kuruluşun Temel Şartları

Türk Medeni Kanunu'nun 56. ve 57. maddeleri ile 5253 sayılı Dernekler Kanunu'nun 3. maddesi uyarınca fiil ehliyetine sahip gerçek veya tüzel en az yedi kişi, önceden izin almaksızın dernek kurma hakkına sahiptir. Dernekler; kazanç paylaşma amacı gütmeksizin, belirli ve ortak bir ideal amacı gerçekleştirmek üzere bilgi ve çalışmaların sürekli birleştirilmesiyle kurulur. Hukuka veya ahlaka aykırı amaçlarla dernek kurulamaz. Amacın belirli olması zorunlu olup genel ve kapsamı belirsiz kamu yararı gerekçesiyle dernek tüzel kişiliği oluşturulamaz. Türk Silahlı Kuvvetleri ve kolluk kuvvetleri mensupları ile memur statüsündeki kamu görevlilerinin dernek kurma haklarına ilişkin özel kanunlarındaki kısıtlayıcı hükümler saklıdır.

5253 sayılı Dernekler Kanunu'nun 3. maddesi uyarınca on beş yaşını bitiren ayırt etme gücüne sahip küçükler; toplumsal, ruhsal, ahlakî, bedensel ve zihinsel yetenekleri ile spor, eğitim ve öğretim haklarını, sosyal ve kültürel varlıklarını, aile yapısını ve özel yaşantılarını korumak ve geliştirmek amacıyla yasal temsilcilerinin yazılı izniyle çocuk dernekleri kurabilir veya kurulu çocuk derneklerine üye olabilirler. Çocuk derneklerine on sekiz yaşından büyükler kurucu veya üye olamaz. On iki yaşını bitiren küçükler ise yasal temsilcilerinin izniyle çocuk derneklerine üye olabilir ancak yönetim ve denetim kurullarında görev alamazlar. Ayrıca çocuk derneklerine tüzel kişilerin kurucu veya üye olamayacağı ve çocuk derneklerinde kuruluş bildirimine kurucu çocukların yasal temsilcilerinin izninin ekleneceği kabul edilmektedir.

Türk Medeni Kanunu'nun 93. maddesi gereğince Türkiye'de yerleşme hakkına sahip yabancı gerçek kişiler dernek kurabilir veya kurulmuş derneklere üye olabilirler; onursal üyelik bakımından bu koşul aranmaz. 5253 sayılı Dernekler Kanunu'nun 3. maddesi uyarınca Türk Ceza Kanunu'nun 53. maddesinde belirtilen süreler geçmiş veya affa uğramış olsa bile; Terörizmin Finansmanının Önlenmesi Hakkında Kanun kapsamındaki suçlar ile uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti ya da suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama suçlarından mahkûm olanlar derneklerin genel kurul dışındaki organlarında görev alamazlar. Dernek organlarına seçildikten sonra bu suçlardan mahkûm olanların görevi sona erer. Yasaklanmış hakların geri verilmesi kararı verildiği takdirde bu hüküm uygulanmaz.

Dernek Unvanı ve Faaliyet Alanına İlişkin Yasaklar

5253 sayılı Dernekler Kanunu'nun 28. maddesi uyarınca dernek adlarında Türk, Türkiye, Milli, Cumhuriyet, Atatürk, Mustafa Kemal, Şehit ve Gazi kelimeleri ile bunların baş ve sonlarına getirilen eklerle oluşturulan kelimelerin kullanılması İçişleri Bakanlığının iznine tabidir. Bununla birlikte derneklerin mevcut veya mahkeme kararıyla kapatılmış ya da feshedilmiş bir siyasi partinin, sendikanın, derneğin veya üst kuruluşun adını, amblemini, rumuzunu, rozetini ve benzeri işaretleri ile başka ülkelere ve daha önce kurulmuş Türk devletlerine ait bayrak, amblem ve flamaları kullanmaları yasaktır.

5253 sayılı Dernekler Kanunu'nun 30. maddesi uyarınca dernekler, tüzüklerinde gösterilen amaç ve bu amacı gerçekleştirmek üzere sürdürüleceği belirtilen çalışma konuları dışında faaliyette bulunamaz; Anayasa ve kanunlarla açıkça yasaklanan amaçları veya konusu suç teşkil eden fiilleri gerçekleştirmek amacıyla kurulamazlar. Dernekler askerliğe, milli savunmaya ve genel kolluk hizmetlerine hazırlayıcı öğretim ve eğitim faaliyetlerinde bulunamaz, kamp veya eğitim yerleri açamaz ve üyeleri için özel kıyafet veya üniforma kullanamazlar. Derneklerin siyasi partilerden maddi yardım alması veya bu partilere maddi yardımda bulunması yasak olup mülki idare amirliğine önceden bildirimde bulunmak koşuluyla yurt dışından yardım alınabilmektedir.

Dernek Tüzüğü ve Yerleşim Yeri Şartları

Türk Medeni Kanunu'nun 58. maddesi uyarınca her derneğin bir tüzüğü bulunması zorunludur. Dernek tüzüğünde derneğin adı, amacı, gelir kaynakları, üyelik koşulları, organları ve örgütü ile geçici yönetim kurulunun gösterilmesi zorunludur. Dernek tüzüğü, kanunun emredici hükümlerine aykırı olamaz ve dernek tüzüğünde düzenlenmemiş konularda kanun hükümleri uygulanır.

Dernek merkezinin kurulacağı yerleşim yerinin tapu kütüğünde mesken niteliği taşıması durumunda, kat malikleri kurulunun oybirliğiyle aldığı muvafakatname karar örneğinin kuruluş bildirim belgelerine eklenmesi gerekir.

Kuruluş Bildirimi, İnceleme Usulü ve Tüzel Kişilik

Türk Medeni Kanunu'nun 59. maddesi gereğince dernekler; kuruluş bildirimini, dernek tüzüğünü ve yönetmelikte belirlenen gerekli kuruluş evrakını merkezlerinin bulunduğu yerin en büyük mülki amirine teslim ettikleri anda tüzel kişilik kazanırlar.

Türk Medeni Kanunu'nun 60. maddesi kapsamında kuruluş bildirimi, evrakın doğruluğu ve dernek tüzüğü, mülki idare amirliği tarafından altmış gün içinde dosya üzerinden incelenir. Bildirimde, tüzükte veya kurucuların hukuki ehliyet durumlarında kanuna aykırılık yahut noksanlık saptanırsa bunların giderilmesi kuruculardan istenir. Tebliğ tarihinden itibaren otuz gün içinde eksiklikler giderilmez veya aykırılıklar düzeltilmezse, mülki amir yetkili asliye hukuk mahkemesinde fesih davası açılması için durumu Cumhuriyet savcılığına bildirir. Cumhuriyet savcısı mahkemeden derneğin faaliyetinin durdurulması yönünde tedbir talep edebilir. Yapılan incelemede aykırılık bulunmaz veya verilen otuz günlük yasal sürede eksiklikler tamamlanırsa keyfiyet derneğe yazıyla bildirilir ve dernek kütüğe kaydedilir.

Zorunlu Organlar, İlk Genel Kurul ve Kararlara İtiraz

Derneklerin genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kurulu olmak üzere üç zorunlu organı bulunur ve zorunlu organların görev, yetki ve sorumlulukları dernek bünyesinde oluşturulan diğer organlara devredilemez. Derneklerin, kuruluşun kanuna uygun olduğunun bildirilmesini izleyen altı ay içinde ilk genel kurullarını yapmaları ve zorunlu organlarını oluşturmaları gerekir. İlk genel kurul toplantısını izleyen otuz gün içinde yönetim kurulu, denetim kurulu ve diğer organlara seçilen asıl ve yedek üyelerin mülki idare amirliğine bildirilmesi zorunludur. Dernek organlarında veya yerleşim yerinde gerçekleşen değişiklikler de aynı bildirim usulüne tabidir.

Olağan genel kurul toplantıları en geç üç yılda bir yapılır ve bir defadan fazla ertelenemez. Çoğunluk sağlanamaması nedeniyle ertelenen ikinci toplantıda çoğunluk aranmaz; ancak ikinci toplantıya katılan üye sayısının yönetim ve denetim kurulları üye tam sayısının iki katından az olmaması zorunludur. Türk Medeni Kanunu'nun 79. maddesi uyarınca genel kurul toplantısında açılışın ardından toplantıyı yönetmek üzere başkan, başkan vekili ve yazman seçilir. Toplantıda kural olarak yalnızca gündemdeki maddeler görüşülür; hazır bulunan üyelerin en az onda birinin yazılı istemiyle bildirilen konuların gündeme alınması zorunludur.

Toplantıda hazır bulunup kanuna veya tüzüğe aykırı alınan genel kurul kararlarına muhalif kalan üyeler, karar tarihinden itibaren bir ay içinde; toplantıya katılmayan üyeler ise kararı öğrendikleri tarihten başlayarak bir ay ve her halde karar tarihinden itibaren üç ay içinde mahkemeye başvurarak kararın iptalini isteyebilirler.

Üyelik İlişkileri, Defterler ve İdari Yükümlülükler

Derneğe yapılan yazılı üyelik başvuruları yönetim kurulunca en çok otuz gün içinde karara bağlanarak sonuç başvuru sahibine yazıyla bildirilir. Türk Medeni Kanunu'nun 69. maddesi uyarınca her üyenin genel kurulda bir oy hakkı vardır ve üye oyunu şahsen kullanmak zorundadır; onursal üyelerin oy hakkı bulunmaz. Türk Medeni Kanunu'nun 66. maddesi uyarınca hiç kimse dernekte üye kalmaya zorlanamaz, her üye yazılı olarak bildirmek kaydıyla dernekten çıkma hakkına sahiptir. Kanun'un 65. maddesi gereğince üyelik için kanunda veya tüzükte aranan nitelikleri sonradan kaybedenlerin dernek üyeliği kendiliğinden sona erer.

Derneklerin karar defteri, üye kayıt defteri, evrak kayıt defteri ve işletme hesabı defteri tutmaları zorunludur. Bu defterler kullanılmaya başlanmadan önce notere veya ilgili idari birime tasdik ettirilir. Dernek gelirlerinin banka aracılığıyla tahsil edilmesi halinde bankaca düzenlenen hesap özeti veya dekontlar alındı belgesi niteliği taşır; bu belgelerin saklanma süresi beş yıldır. Satın alınan veya edinilen taşınmazların tapuya tescilinden itibaren bir ay içinde mülki idare amirliğine bildirilmesi gerekir. Dernekler yıllık faaliyetleri ile gelir-gider işlemlerini içeren beyannameyi her yıl nisan ayı sonuna kadar mülki idare amirliğine vermekle yükümlüdür.

Federasyon ve Konfederasyon Yapılanması

Kuruluş amaçları aynı olan en az beş derneğin bir araya gelmesiyle federasyon kurulur. Kuruluş amaçları aynı olan en az üç federasyonun bir araya gelmesiyle ise konfederasyon meydana getirilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy