Tahkim anlaşmasına uygulanacak hukukun taraflarca açıkça kararlaştırılmadığı durumlarda, ayrılabilirlik ilkesi gereğince tahkim şartı temel sözleşmeden bağımsız olarak ele alınır. Bu tür uyuşmazlıklarda temel sözleşmeye uygulanan hukukun tahkim şartını da zımnen kapsadığı kabul edilebildiği gibi, tahkim anlaşmasıyla en yakın ilişkili görülen tahkim yeri hukukunun uygulanması da ağırlıklı bir yaklaşım olarak değerlendirilmektedir.
Tahkim Anlaşmasının Özerkliği ve Ayrılabilirlik İlkesi
Ayrılabilirlik ve özerklik ilkesi uyarınca uluslararası tahkimi öngören bir tahkim şartının kapsamı ve hükümleri, uyuşmazlığın esasına uygulanacak hukuktan farklı bir hukuka tabi kılınabilir. Tahkim anlaşmasının hükümleri uyuşmazlığın esasını etkileyebilse de, sahip olduğu bağımsız nitelik sebebiyle temel sözleşmeyi düzenleyen hukuktan ayrı bir rejim altında yürütülebilir.
Temel sözleşme ile tahkim anlaşması ayrı sözleşmeler olduğundan, uyuşmazlıklarda tahkim anlaşmasına uygulanacak hukuk sorunu ayrıca değerlendirilir. Tahkim anlaşmasının ayrılabilirliği ilkesi çerçevesinde, tahkim şartının kapsamı ve esası temel sözleşmeye uygulanan hukuktan farklı olarak tahkim yeri hukukuna göre de tayin edilebilir.
Temel Sözleşmedeki Hukuk Seçiminin Tahkim Şartına Etkisi
Aksine özel bir hüküm bulunmadıkça, temel sözleşme için yapılan hukuk seçiminin tahkim şartını da zımnen düzenlediği yönünde yaklaşımlar mevcuttur. Temel sözleşmede yer alan bir hukuk seçimi, aksi kararlaştırılmadığı sürece tarafların tahkim anlaşması bakımından da aynı hukuk üzerinde anlaşmayı amaçladıklarına dair zımni bir irade göstergesi olarak değerlendirilebilmektedir.
Tahkim Yeri Hukuku ve En Yakın İlişki Ölçütü
Tahkim anlaşmasına uygulanacak hukukun taraflarca ayrıca belirlenmediği durumlarda, tahkim yeri hukukunun uygulanması ağırlık kazanan bir yöntem olarak öne çıkmaktadır. Bu kabulün temelinde, tahkim yeri hukukunun çoğunlukla tahkim anlaşması ile en yakın ilişkili hukuk düzeni sayılması yer alır.
Uygulanacak Hukukun Belirlenmesinde Üç Aşamalı İnceleme
Tahkim anlaşmasına uygulanacak hukukun saptanmasında mahkeme kararlarında üç aşamalı bir inceleme yöntemi benimsenebilmektedir. Bu yaklaşıma göre tahkim anlaşmasına uygulanacak hukuk, öncelikle tarafların bu konudaki açık iradesine, açık bir seçim yapılmamış olması durumunda ise tarafların örtülü iradesine başvurularak değerlendirilmektedir.
Tarafların açık veya örtülü bir iradesinin tespit edilemediği hallerde ise tahkim anlaşması ile en yakın ilişkili ülke hukukuna gidilmekte; incelenen uyuşmazlık kapsamında tahkim yeri hukukunun tahkim anlaşması ile en yakın ilişkili ülke hukuku olduğu sonucuna ulaşılabilmektedir.
Hukuk Seçimi Yapılmadığında Geçerliliğin Belirlenmesi
Yargı kararlarında, tahkim anlaşmasının geçerliliğinin değerlendirilmesinde öncelikle taraflar arasında bir hukuk seçimi bulunup bulunmadığı incelenmektedir. Taraflar arasında bir seçim yapılmışsa geçerlilik bu hukuka göre belirlenmekte; tahkimin tabi olacağı hukuka ilişkin bir seçim yapılmamışsa tahkim anlaşmasının geçerliliğinin hakem kararının verildiği yer hukukuna göre tespit edilebileceği kabul edilmektedir.
Tahkim anlaşması temel sözleşmeden farklı bir hukuka tabi olabilir mi?
Evet, ayrılabilirlik ve özerklik ilkesi gereğince tahkim şartının kapsamı ve hükümleri, temel sözleşmenin esasına uygulanan hukuktan bağımsız olarak farklı bir hukuka tabi kılınabilir.
Temel sözleşmedeki hukuk seçimi tahkim şartını kapsar mı?
Özel bir hüküm bulunmadığında temel sözleşmedeki seçimin tahkim şartını zımnen kapsadığı kabul edilebilmekle birlikte, bu yaklaşımın bazı kararlarda terk edildiği ve tahkim yeri hukukunun uygulanmasının da ağırlık kazandığı görülmektedir.
Tahkim anlaşmasına uygulanacak hukukun tespitinde üç aşamalı inceleme nedir?
Üç aşamalı incelemede sırasıyla tarafların açık iradesine, açık seçim yoksa örtülü iradesine ve irade tespit edilemediğinde tahkim anlaşmasıyla en yakın ilişkili ülke hukukuna başvurulur.
Hukuk seçimi yapılmamışsa tahkim anlaşmasının geçerliliği neye göre belirlenir?
Yargı kararlarında, taraflarca tahkimin tabi olacağı hukuka ilişkin bir seçim yapılmadığında tahkim anlaşmasının geçerliliğinin hakem kararının verildiği yer hukukuna göre tespit edilebileceği kabul edilmektedir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy