Mirasbırakan, vasiyetname düzenledikten sonra sağlığında gerçekleştirdiği bazı hukuki işlemlerle ölüme bağlı tasarrufunu kısmen ya da tamamen geri alabilir. Bu geri almanın hangi koşullarda gerçekleşeceği, hangi vasiyet türlerini etkileyeceği ve sağlararası işlemin geçerli ya da geçersiz kılınması durumunda vasiyetin akıbeti, Türk Medeni Kanunu'nun 542 ila 544. maddeleri çerçevesinde belirlenmektedir.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 542Kaynağı aç
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 543Kaynağı aç
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 544Kaynağı aç
Vasiyetnameden Dönmenin Yolları
TMK m. 542 uyarınca mirasbırakan, vasiyetname için kanunda öngörülen şekillerden birine uyarak yeni bir vasiyetname yapabilir ve bu yolla önceki vasiyetnameden her zaman dönebilir. Dönme vasiyetnamenin tamamına ya da yalnızca bir kısmına yönelik olabilir. TMK m. 543, vasiyetnameyi yok etmeyi de geçerli bir dönme yolu olarak kabul etmektedir. Kaza sonucunda ya da üçüncü kişinin kusuruyla yok olan ve içeriği tamamen belirlenemeyen vasiyetname hükümsüz kalır; tazminat isteme hakkı bu durumda saklıdır.
Mirasbırakan önceki vasiyetnamesini ortadan kaldırmadan yeni bir vasiyetname düzenlerse, kuşkuya yer bırakmayacak biçimde önceki vasiyetnameyi tamamlamadıkça sonraki vasiyetname onun yerini alır. Bu kural TMK m. 544'ün birinci fıkrasında düzenlenmiş olup aynı maddenin ikinci fıkrasında yer alan belirli mal vasiyetine özgü düzenlemeden bağımsızdır.
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2019/759, K. 2020/342Kaynağı aç
Belirli Mal Vasiyetinde Sağlararası Tasarrufla Örtük Geri Alma
TMK m. 544'ün ikinci fıkrası, belirli mal vasiyetine özgü bir dönme yolu öngörmektedir. Bu hükme göre belirli mal bırakma vasiyeti, vasiyetnamede aksi belirtilmedikçe, mirasbırakanın sonradan o mal üzerinde bu vasiyetle bağdaşmayan başka bir tasarrufta bulunmasıyla ortadan kalkar. Böylece vasiyetnamenin ayrıca iptaline ya da yeni bir irade beyanına gerek kalmaksızın geri alma gerçekleşmiş sayılabilir. Söz konusu düzenleme, vasiyetle çelişen sağlararası tasarrufu mirasbırakanın dönme iradesi olarak değerlendiren bir karine niteliği taşımaktadır.
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2015/8642, K. 2016/6577Kaynağı aç
Bu hüküm yalnızca belirli mal vasiyetlerine uygulanır; mirasçı atamasına ilişkin vasiyetlerde geçerli değildir. TMK m. 516 uyarınca mirasbırakan, mirasının tamamı veya belli bir oranı için bir ya da birden çok kişiyi mirasçı atayabilir; mirasın tamamını veya belli bir oranını almayı içeren her tasarruf kanun gereği mirasçı atanması sayılır. Mirasbırakanın sağlığında belirli bir malvarlığı değeri üzerinde yaptığı tasarruf, mirasçı atanmasına ilişkin vasiyetnameyi geri almaz. Aksini ortaya koyan açık bir dönme iradesi bulunmadıkça mirasçı atanmasına ilişkin vasiyetname hüküm ifade etmeye devam eder.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 516Kaynağı aç
Geri Almanın Gerçekleşmesi İçin Tasarruf İşleminin Tamamlanmış Olması
TMK m. 544/II çerçevesinde bir sağlararası işlemin vasiyeti geri alma sonucu doğurabilmesi için yalnızca borçlandırıcı bir işlem yapılması yetmemekte; tasarruf işleminin de tamamlanmış olması, diğer bir deyişle vasiyet konusu malvarlığı değerinin mirasbırakanın malvarlığından çıkıp üçüncü kişinin malvarlığına girmiş olması gerekmektedir. Bu yoruma göre bağış vaadinde teslim gerçekleşmediğinde mal henüz mirasbırakanın malvarlığında kaldığından, vasiyetin ortadan kalktığı sonucu ileri sürülemez.
Mirasbırakanın İradesinin Belirleyiciliği
Vasiyet konusu mal vasiyetle bağdaşmayan bir sağlararası işlemle devredilmiş olsa bile, mirasbırakanın iradesinden o malın karşılığının yine vasiyet alacaklısına verilmesinin istendiği anlaşılıyorsa ölüme bağlı tasarruf geçersiz sayılmaz. Bu hâlde vasiyet alacaklısı, terekeden devredilen malın karşılığını talep edebilir.
Sağlararası Tasarrufun Geçerli Olması Şartı
Sağlararası tasarrufun vasiyeti ortadan kaldırabilmesi için geçerli bir hukuki işleme dayanması zorunludur. Geçersiz bir sağlararası tasarruf vasiyeti geri almış sayılmaz. Bu temel ilkenin doğal sonucu olarak, bir devir işleminin sonradan geçersizliği tespit edilirse vasiyet konusu mal yeniden terekeye katılır ve o mala ilişkin vasiyet yeniden değerlendirme konusu olur.
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'nin E. 2019/759, K. 2020/342 sayılı kararında, muris muvazaası nedeniyle kesinleşen bir karar kapsamında vasiyet konusu taşınmazların murisin terekesine döndüğünün kabulünden hareketle, vasiyetin iptali ve tenkis talepleri yönünden yeniden inceleme ve değerlendirme yapılarak sonucuna uygun hüküm kurulması gerektiği, yanılgılı değerlendirmeyle hukuki yarar yokluğundan ret kararı verilmesinin doğru görülmediği belirtilmiştir.
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'nin E. 2015/8642, K. 2016/6577 sayılı kararında ise sağlararası tasarrufun iptali için dava açılmışsa mahkemenin bu davanın sonucunu beklemesi ve tapu iptal-tescil kararının kesinleşmesiyle birlikte satış işleminin geçersizliğinin sabit hale geleceği, vasiyet konusu taşınmazların bu kararla terekeye geri döndüğünün sabit olacağı ifade edilmiştir.
Geçerli Sağlararası Tasarrufun Vasiyete Etkisi: Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesi
Sağlararası tasarruf muvazaasız ve geçerliyse TMK m. 544 uyarınca belirli mal vasiyeti hükümsüz hale gelir. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi'nin E. 2012/8148, K. 2012/12187 sayılı kararında, mirasbırakanın önce vasiyetname düzenlediği, ardından ölünceye kadar bakma sözleşmesiyle aynı taşınmazı devrettiği bir uyuşmazlıkta bu hukuki çerçeve somutlaşmıştır. Kararda temlikin muvazaalı olup olmadığının belirlenmesinde; sözleşme tarihindeki murisin yaşı, fiziki ve genel sağlık durumu, aile koşulları ve ilişkileri, elindeki malvarlığının miktarı ile temlik edilen malın tüm mamelekine oranı gibi olgulara bakılması gerektiği ortaya konulmuştur.
Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, E. 2012/8148, K. 2012/12187Kaynağı aç
Ölünceye kadar bakma sözleşmesinin geçerliliği bakımından dikkat çeken bir diğer husus, sözleşme tarihinde bakım alacaklısının özel bakım gereksinimi içinde bulunmasının zorunlu olmadığıdır. Bu gereksinimin sözleşmeden sonra doğması ya da ölüme kadar kısa sürmüş olması sözleşmenin geçerliliğini etkilemez.
Aynı kararda, ölünceye kadar bakma sözleşmesinin ivazlı bir sözleşme türü olduğu ve bu sözleşmeye dayanan temlikte tenkis hükümlerinin uygulanamayacağı da vurgulanmıştır. Akdin gerçekten ivazlı olup olmadığı ise muvazaa denetimiyle ayrıca belirlenir.
Vasiyetin Kısmi Olarak Geri Alınması
Mirasbırakanın sağlararası tasarrufu vasiyet konusu malın yalnızca bir bölümünü kapsıyorsa, vasiyetname yalnızca devredilen kısım yönünden sona erer; mirasbırakanın uhdesinde kalan kısım üzerindeki vasiyet ayakta kalmaya devam eder. Vasiyetin tamamen iptal edilmesi sonucunu doğuracak şekilde hüküm kurulması bu nedenle hukuka aykırılık oluşturabilir.
Vasiyet Tenfizi ve Vasiyet Alacaklısının Hukuki Konumu
Belirli mal vasiyetinde vasiyet alacaklısı, vasiyet edenin külli halefi değil cüzi halefidir. Miras açıldığı anda vasiyet edilen mal kendiliğinden vasiyet alacaklısına geçmez. TMK m. 600 uyarınca vasiyet alacaklısı, vasiyeti yerine getirme görevlisi varsa ona; yoksa yasal veya atanmış mirasçılara karşı kişisel bir istem hakkına sahiptir. Tasarruftan aksi anlaşılmıyorsa bu alacak, vasiyet yükümlüsünün mirası kabul etmesi ya da ret hakkının düşmesiyle muaccel olur.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 600Kaynağı aç
Vasiyetnamenin tenfizi ve buna bağlı tapu iptal-tescil davasının görülebilmesi için vasiyetnamenin açılıp okunmuş olması; itiraza uğramamış ya da itiraz edilmişse itirazların reddedilerek kararın kesinleşmiş olması gerekir.
Sık Sorulan Sorular
Mirasbırakan vasiyetnameden her zaman dönebilir mi?
Evet. TMK m. 542 gereğince mirasbırakan, kanunda öngörülen şekillerden birine uyarak yeni bir vasiyetname yaparak önceki vasiyetnameden her zaman dönebilir. Dönme vasiyetnamenin tamamına veya yalnızca bir kısmına yönelik olabilir. TMK m. 543 uyarınca vasiyetnameyi yok etmek de dönme yolu olarak kabul edilmektedir; kaza ya da üçüncü kişinin kusuruyla yok olan ve içeriği tamamen belirlenemeyen vasiyetname ise hükümsüz kalır.
Sağlararası tasarruf hangi vasiyet türlerini ortadan kaldırır?
TMK m. 544/II yalnızca belirli mal vasiyetlerine uygulanır. Mirasbırakan somut bir malvarlığı değerini vasiyet etmişse ve vasiyetnamede aksi belirtilmemişse, o mal üzerinde vasiyetle bağdaşmayan bir tasarrufta bulunması dönme iradesi olarak değerlendirilir. Mirasçı atamasına ilişkin vasiyetler bu kapsamın dışındadır; aksini ortaya koyan açık bir dönme iradesi bulunmadıkça bu tür vasiyetler hüküm ifade etmeye devam eder.
Yalnızca bağış vaadi vasiyeti geçersiz kılar mı?
Geri almanın gerçekleşmesi için tasarruf işleminin de tamamlanmış olması, yani vasiyet konusu malın mirasbırakanın malvarlığından fiilen çıkmış olması gerekmektedir. Teslim gerçekleşmeksizin kurulan bir bağış vaadinde mal henüz mirasbırakanın malvarlığında kaldığından vasiyetin ortadan kalktığı ileri sürülemez.
Vasiyet konusu malın devri geçersiz sayılırsa vasiyet ne olur?
Sağlararası tasarrufun geçerli olması, vasiyeti ortadan kaldırabilmesi için zorunlu bir koşuldur. Devir işlemi muris muvazaası veya başka bir geçersizlik nedeniyle hükümsüz kalırsa vasiyet konusu mal terekeye döner ve o mala ilişkin vasiyet yeniden değerlendirme konusu olur. Sağlararası tasarrufun iptali için dava açılmışsa bu davanın kesinleşmiş sonucu vasiyetin akıbeti bakımından belirleyicidir.
Vasiyet kısmen geri alınmışsa vasiyetnamenin tamamı geçersiz hale gelir mi?
Hayır. Sağlararası tasarruf vasiyet konusu malın yalnızca bir bölümünü kapsıyorsa vasiyetname, devredilmeyen kısım yönünden geçerliliğini sürdürür. Tüm vasiyet konusu malın aynı kapsamda değerlendirildiği durumlar dışında vasiyetin tamamının iptaline hükmedilemez.
Vasiyet alacaklısı hakkını kime karşı ve ne zaman kullanır?
TMK m. 600 uyarınca vasiyet alacaklısı, vasiyeti yerine getirme görevlisi varsa ona; yoksa yasal veya atanmış mirasçılara karşı kişisel bir istem hakkına sahiptir. Bu alacak, tasarruftan aksi anlaşılmıyorsa vasiyet yükümlüsünün mirası kabul etmesi ya da ret hakkının düşmesiyle muaccel olur. Vasiyetnamenin tenfizi ve buna bağlı tapu iptal-tescil davasının görülebilmesi için vasiyetnamenin açılıp okunmuş olması; itiraza uğramamış ya da itiraz edilmişse itirazların reddedilerek kararın kesinleşmiş olması aranmaktadır.
Mirasbırakanın iradesinin farklı olduğu anlaşılırsa vasiyet yine de sona erer mi?
Vasiyet konusu mal sağlararası bir işlemle devredilmiş olsa bile mirasbırakanın iradesinden, malvarlığından çıkan şeyin karşılığının yine vasiyet alacaklısına verilmesinin istendiği anlaşılıyorsa ölüme bağlı tasarruf geçersiz sayılmaz. Bu hâlde vasiyet alacaklısı terekeden devredilen malın karşılığını talep edebilir.
Ölünceye kadar bakma sözleşmesiyle yapılan devir vasiyeti ortadan kaldırır mı?
Ölünceye kadar bakma sözleşmesi ivazlı bir sözleşme türüdür. Sözleşme geçerli ve muvazaasızsa vasiyet konusu malın bu yolla devri, TMK m. 544 çerçevesinde belirli mal vasiyetini hükümsüz hale getirebilir. Sözleşmenin gerçekten ivazlı olup olmadığı ise muvazaa denetimiyle belirlenir; değerlendirmede sözleşme tarihindeki murisin yaşı, sağlık durumu, aile koşulları, malvarlığı ve temlik edilen malın tüm mamelekine oranı gibi olgular gözetilmektedir. Sözleşme tarihinde bakım alacaklısının özel bakım gereksinimi içinde bulunması bu sözleşmenin geçerliliği için zorunlu değildir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

