Tenkis Davası ve TMK Uyarınca Saklı Payın Korunması

Tenkis Davası Nedir ve Hukuki Niteliği

Tenkis davası, mirasbırakanın tasarruf edebileceği sınırı aşan kazandırmaları karşısında saklı payını elde edemeyen mirasçıların açtığı bir davadır. Türk Medeni Kanununun 560 ıncı maddesinin birinci fıkrası uyarınca saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılar, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarruflarının tenkisini dava edebilirler. Bu dava mirasbırakan hayattayken açılamaz; mirasçılar tasarrufların saklı payı ihlal ettiğini bilseler dahi dava ancak mirasbırakanın ölümü ve mirasın açılması ile açılabilir.

Tenkis davası ile muris muvazaası davası amaç ve hukuki sonuç yönünden farklı niteliktedir. Muris muvazaasında mirasçıları mahrum bırakmak amacıyla görünüşte satış, gerçekte bağışlama niteliğinde muvazaalı işlem ve tapu iptali gündeme gelirken; tenkis davasında tasarruf geçerli kabul edilmekte ve yalnızca saklı payı ihlal eden kısım kanuni sınıra indirilmektedir.

Mirasbırakanın Tasarruf Sınırı ve Saklı Pay Oranları

Türk Medeni Kanununun 505 inci maddesine göre mirasbırakan; altsoyu, ana ve babası ya da eşi mirasçı olarak bulunduğu takdirde mirasının yalnızca saklı paylar dışında kalan kısmında ölüme bağlı tasarrufta bulunabilir. Şayet bu mirasçılardan hiçbiri bulunmuyorsa mirasbırakan terekesinin tamamı üzerinde serbestçe tasarruf etme yetkisine sahiptir. Bu fıkra hükmü 04/05/2007 tarihli ve 5650 sayılı Kanunun 1 inci maddesiyle düzenlenmiştir.

Saklı pay oranları Türk Medeni Kanununun 506 ncı maddesinde belirlenmiştir. Buna göre altsoy için saklı pay yasal miras payının yarısıdır. Ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biridir. Sağ kalan eşin saklı payı ise altsoy veya ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçı olması durumunda yasal miras payının tamamı, diğer durumlarda ise yasal miras payının dörtte üçüdür. Kardeşlerin saklı pay hakkını düzenleyen bent ise 04/05/2007 tarihli ve 5650 sayılı Kanun ile yürürlükten kaldırılmıştır.

Tenkis Davasında Taraflar ve Dava Hakkı

Tenkis davası açma hakkı kural olarak saklı paylı mirasçılara aittir ve her saklı paylı mirasçı bu davayı bağımsız şekilde açabilir. Dava bireysel bir hak niteliğinde olduğundan, davacı mirasçı yalnızca kendi saklı payı oranında tenkis talep edebilir; dava açmayan saklı paylı mirasçılar davanın sonucundan kendiliğinden yararlanamaz. Miras şirketine atanan temsilciler veya vasiyetin yerine getirilmesinden sorumlu görevliler ise tenkis davası açamaz.

Saklı paylı mirasçıların alacaklıları ile iflas idaresi kanunda öngörülen belirli şartların gerçekleşmesi halinde tenkis davası açabilir. Türk Medeni Kanununun 562 nci maddesi uyarınca mirasbırakan tasarruf edebileceği kısmı aştığında; saklı payı zedelenen mirasçı iflası halinde iflas dairesinin veya mirasın geçtiği tarihte kendisine karşı ellerinde borç ödemeden aciz belgesi bulunan alacaklıların ihtarına rağmen tenkis davası açmazsa, iflas idaresi veya bu alacaklılar alacaklarının elde edilmesi için gerekli olan oranda ve mirasçıya tanınan süre içinde tenkis davası açabilirler. Mirasçılıktan çıkarılan mirasçının çıkarma tasarrufuna itiraz etmemesi halinde de iflas idaresi veya alacaklılar aynı koşullarla tenkis davası açma hakkına sahiptir.

Tenkis davasında davalı saklı payı ihlal eden tasarruftan yararlanan kişidir. Bu kişi mirasçı olabileceği gibi üçüncü bir kişi de olabilir. Kazandırmadan yararlanan kişinin ölmesi halinde dava onun mirasçılarına yöneltilir.

Türk Medeni Kanununun 528 inci maddesi gereğince mirasbırakan bir mirasçısı ile karşılıksız veya bir karşılık sağlanarak mirastan feragat sözleşmesi yapabilir ve feragat eden mirasçılık sıfatını kaybeder. Bir karşılık sağlanarak mirastan feragat, sözleşmede aksine hüküm bulunmadıkça feragat edenin altsoyu bakımından da hukuki sonuç doğurur. Saklı payından feragat etmiş olan mirasçı ise bu kapsamda tenkis davası açma hakkına sahip değildir.

Tenkise Tabi Tasarruflar ve Sağlararası Kazandırmalar

Türk Medeni Kanununun 560 ıncı maddesinin ikinci fıkrası gereğince, tasarrufta yasal mirasçıların paylarına dair yer alan kurallar aksi tasarruftan anlaşılmadığı sürece yalnızca paylaştırma kuralı sayılır. Mirasbırakanın tasarrufları değerlendirilirken ölüme bağlı işlemlerin yanı sıra belirli sağlararası kazandırmalar da tenkise tabi tutulur.

Türk Medeni Kanununun 565 inci maddesi kapsamında karşılıksız nitelikteki şu kazandırmalar ölüme bağlı tasarruflar gibi tenkise tabidir: Mirasbırakanın mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya miras payına mahsuben yapmış olduğu sağlararası kazandırmalar, geri verilmemek kaydıyla altsoyuna malvarlığı devri veya borçtan kurtarma yoluyla yaptığı kazandırmalar ya da alışılmışın dışında verilen çeyiz ve kuruluş sermayesi; miras haklarının ölümden önce tasfiyesi maksadıyla yapılan kazandırmalar; mirasbırakanın serbestçe dönme hakkını saklı tutarak yaptığı bağışlamalar ve ölümünden önceki bir yıl içinde adet üzere verilen hediyeler dışında yapmış olduğu bağışlamalar; mirasbırakanın saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yaptığı açık olan kazandırmalar.

Tenkiste Kanuni Sıra ve Bölünemeyen Mallar

Tenkis hesabında kanuni sıranın gözetilmesi zorunludur. Türk Medeni Kanununun 570 inci maddesinin birinci fıkrasına göre tenkis, saklı pay tamamlanıncaya kadar öncelikle ölüme bağlı tasarruflardan gerçekleştirilir. Bu tasarrufların yetersiz kalması durumunda en yeni tarihlisinden en eskisine doğru geriye gidilerek sağlararası kazandırmalardan tenkis yapılır.

Aynı maddenin ikinci fıkrası uyarınca kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılmış bulunan ölüme bağlı tasarruflar ve sağlararası kazandırmalar tenkiste en son sırada indirime tabi tutulur.

Bölünmesi değerinde azalmaya sebebiyet verecek nitelikteki belirli bir mal vasiyeti tenkise tabi tutulduğunda parasal dengeleme yoluna gidilir. Türk Medeni Kanununun 564 üncü maddesi uyarınca değerinde azalma meydana gelmeksizin bölünmesine olanak bulunmayan belirli bir mal vasiyeti tenkise tabi olursa, vasiyet alacaklısı dilerse tenkisi gereken kısmın değerini ödeyerek malın verilmesini, dilerse tasarruf edilebilir kısmın değerini karşılayan parayı isteyebilir. Tasarruf konusu malın vasiyet alacaklısında kalması halinde tenkis sebebiyle vasiyet borçlusuna verilmesi gereken kısmın, aksi halde tasarruf oranı içinde kalan kısmın karar tarihindeki değerinin para olarak ödetilmesine karar verilir. Bu kurallar sağlararası kazandırmaların tenkisinde de uygulanır.

Hak Düşürücü Süreler ve Yargılama Usulü

Tenkis davası açma hakkı Türk Medeni Kanununun 571 inci maddesinde hak düşürücü sürelere tabi tutulmuştur. Mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her halde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle dava hakkı düşer. Bir tasarrufun iptali bir önceki tasarrufun yürürlüğe girmesini sağlarsa, süreler iptal kararının kesinleşmesi tarihinde işlemeye başlar.

Dava açma süresi geçmiş olsa dahi Türk Medeni Kanununun 571 inci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca tenkis iddiası def'i yoluyla her zaman ileri sürülebilir. Saklı payı zedelenen mirasçı bu savunmayı süresiz biçimde ileri sürme imkanına sahiptir.

Tenkis davalarında görevli mahkeme Asliye Hukuk Mahkemesidir. Yetkili mahkeme ise mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesidir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy