Vasiyetnamede Şekil ve Ehliyetin Milletlerarası Niteliği

Yabancılık unsuru taşıyan vasiyetnamelerde şekil ve ehliyet şartları milletlerarası bağlama kuralları gereğince birbirinden farklı hukuki rejimlere bağlanır. Şekil geçerliliğinde ölüme bağlı tasarrufu ayakta tutmayı amaçlayan koruyucu çoğulluk yaklaşımı tercih edilirken, vasiyet yapma ehliyetinde tekil bağlama prensibi benimsenir.

Milletlerarası Özel Hukukta Şekil Kuralları

5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun'un 7 nci maddesi uyarınca hukuki işlemler, yapıldıkları ülke hukukunun veya o işlemin esası hakkında yetkili olan hukukun maddi hukuk hükümlerinin öngördüğü şekle uygun olarak yapılabilir. Aynı Kanun'un 20 nci maddesinin dördüncü fıkrası gereğince ölüme bağlı tasarrufların şekline de 7 nci madde hükmü uygulanır; bunun yanında ölenin millî hukukuna uygun şekilde yapılan ölüme bağlı tasarruflar da geçerli kabul edilir.

Vasiyetnameler, düzenlendiği ülke hukukuna (lex loci actus) uygun bir formda yapılabileceği gibi, örneğin murisin millî hukuku gibi tasarrufun esasına uygulanacak hukukun şekil kurallarına uygun olarak da tanzim edilebilir. Bu iki sütundan birine uygunluk sağlanması vasiyetnamenin şeklen geçerli sayılması için yeterlidir.

Vasiyetname Türleri ve Şekil İncelemesi

Yurt dışında düzenlenen resmî vasiyetnamelerde ilgili ülkenin noterlik veya eşdeğer resmî makam usulü ile tanıklık kuralları yapıldığı yer hukukuna göre aranır. Yabancı ülkede düzenlenen bu belgelerin Türkiye'de geçerlilik kazanabilmesi için apostil şerhi veya konsolosluk tasdiki ile yeminli tercüme işlemlerinin yapılması gerekir.

El yazılı vasiyetnamenin geçerliliği için metnin tamamının el yazısıyla yazılması, düzenleme tarihini içermesi ve muris tarafından imzalanması gerekir. Yurt dışında kaleme alınan el yazılı vasiyetnamelerde işlemin yapıldığı yer hukuku el yazısı veya tarih şartlarını farklı yorumlasa dahi, vasiyetnameyi mümkün mertebe ayakta tutma eğilimi gözetilir.

Sözlü olağanüstü vasiyetnamelerde olağanüstü halin tespiti, olay yeri koşullarına ve o yerin hukukuna göre değerlendirilir. Olağan koşullara dönülmesinin ardından tasarrufun kanunun öngördüğü süre içinde yenilenmemiş olması iptal sebebi teşkil edebilir.

Vasiyetnamenin şekil geçerliliğinde tanıkların ehliyeti ve menfaat durumları işlemin yapıldığı yer hukukuna göre tayin edilir. Ancak lehine kazandırma yapılan kimsenin tanıklığı gibi durumların Türk kamu düzeni sınırlarını aşmaması şarttır.

Vasiyet Yapma Ehliyetine Uygulanacak Hukuk

5718 sayılı Kanun'un 20 nci maddesinin beşinci fıkrası uyarınca ölüme bağlı tasarruf ehliyeti, tasarrufta bulunanın tasarrufun yapıldığı andaki millî hukukuna tâbidir. Vasiyet ehliyetinin tespiti kural olarak murisin millî hukukuna bağlanmış olup kanun koyucu bu incelemede tasarrufun yapıldığı anı emredici biçimde esas almıştır.

4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 502 nci maddesi uyarınca vasiyet yapabilmek için ayırt etme gücüne sahip olmak ve on beş yaşını doldurmuş bulunmak şarttır. Murisin millî hukukunun vasiyet için Türk hukukundan daha yüksek bir yaş sınırı öngörmesi durumunda, bu kural ehliyetsizlik sebebi oluşturabilir.

Vasiyet ehliyetinin değerlendirilmesinde geçici duygusal dalgalanmalar değil, kalıcı veya klinik düzeydeki yetersizlikler dikkate alınır. Yabancı hekim raporlarının belgelendirme, tercüme ve tasdik zincirinin eksiksiz bulunması zorunludur.

Miras Statüsü ve Taşınmaz Malların Rejimi

5718 sayılı Kanun'un 20 nci maddesi gereğince miras kural olarak ölenin millî hukukuna tâbidir; ancak Türkiye'de bulunan taşınmazlar hakkında Türk hukuku uygulanır. Mirasın açılması sebeplerine, iktisabına ve taksimine ilişkin hükümler terekenin bulunduğu ülke hukukuna tâbi olup Türkiye'de yer alan mirasçısız tereke Devlete kalır.

Yabancı bir kararın taşınmazın aynına doğrudan etki ettirilmesi Türkiye'de tanıma ve tenfiz engeline takılabilir. Murisin yabancı bir vasiyetname ile taşınmazın tamamını bir kişiye bırakması durumunda, saklı paylı mirasçıların hakları bakımından bu tasarruf tenkis davasına konu olabilir.

Atıf, Kamu Düzeni ve Kanundan Kaçınma Sınırları

Miras alanında murisin millî hukukunun kanunlar ihtilafı kuralları çerçevesinde Türk hukukuna geri gönderme veya üçüncü bir hukuka gönderme ihtimali ortaya çıkabilir. Bu kapsamda geri gönderme bulunması halinde Türk hukukunun tatbiki, üçüncü bir hukuka atıf yapılması durumunda ise somut olayın dengesi ve gerekleri gözetilerek değerlendirme yapılması öngörülür.

Uygulanacak yabancı hukukun somut olaya uygulanması neticesinde doğan sonuç Türk kamu düzenine açıkça aykırı ise ilgili yabancı kural uygulanmaz. Saklı payın bütünüyle bertaraf edildiği veya murisin temel aile yükümlülüklerinin hiçe sayıldığı sonuçlar kamu düzeni engeliyle karşılaşabilir.

Murisin yalnızca daha lehe bir şekil veya ehliyet rejimi elde etmek amacıyla kurduğu yapay vatandaşlık ya da ikamet bağlantıları ile hukuku kötüye kullanması halinde hâkim kanundan kaçınma itirazını dikkate alabilir.

Mirasçılık Belgeleri ve Uluslararası Tüzükler

Yabancı mahkeme veya makamlar tarafından tanzim edilen mirasçılık belgesi yabancı karar olarak doğrudan tanınmaz. Bu belgenin varlığı halinde Türkiye'de Sulh Hukuk Mahkemesinden yeniden mirasçılık belgesi alınması yoluna gidilir.

Türkiye Avrupa Birliği üyesi olmadığından 650/2012 sayılı AB Miras Tüzüğü doğrudan uygulanmaz. Bir AB ülkesinde düzenlenen vasiyetnamelerde yer alan mutad mesken veya hukuk seçimi kayıtları Türkiye'de kanunlar ihtilafı kuralları çerçevesinde denetlenir; tasarrufun Türkiye'deki taşınmazlara etkisi söz konusu olduğunda taşınmazın bulunduğu yer hukuku üstün tutulur.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy