Vasi Tayini Şartları, Kısıtlama Halleri ve Vasilik Süreci

Vasi tayini, haklarını koruma veya malvarlığını yönetme imkânı bulunmayan kişilerin hukuki menfaatlerini güvence altına almayı amaçlayan bir vesayet tedbiridir. Türk Medeni Kanunu m. 396 hükmüne göre vesayet organları; vesayet daireleri ile vasi ve kayyımlardır. Vesayet makamı, bu görevi yapabilecek yetenekte olan bir ergini vasi olarak atar. Türk Medeni Kanunu m. 411 gereğince vesayet işlerinde yetki, küçüğün veya kısıtlının yerleşim yerindeki vesayet dairelerine aittir. Kısıtlanacak kişinin yerleşim yerindeki mahkemeye yöneltilen vesayet başvurusu bu dairelerce incelenir.

Vesayeti Gerektiren Haller ve Kısıtlama Nedenleri

Vesayet altına alınmayı gerektiren temel durumlardan ilki velayet altında bulunmayan küçüklerin hukuki durumudur. Türk Medeni Kanunu m. 404 uyarınca velayet altında bulunmayan her küçük vesayet altına alınır. Görevlerini ifa ederken vesayeti gerektiren bir hâlin varlığını öğrenen nüfus memurları, idari makamlar, noterler ve mahkemeler, vaziyeti derhâl yetkili vesayet makamına bildirmekle yükümlüdür.

Ergin kişilerin vesayet altına alınması ise kanunda açıkça düzenlenen kısıtlama sebeplerinin gerçekleşmesine bağlıdır. Türk Medeni Kanunu m. 405 uyarınca, zihinsel rahatsızlığı veya zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen, bakımı ve himayesi için devamlı desteğe muhtaç bulunan yahut çevre güvenliğini tehdit eden erginler kısıtlanır. Resmi vazifelerini yürüttükleri sırada kısıtlanmayı zorunlu kılan bir hâlin mevcudiyetine vakıf olan idari merciler, noterler ve adli mahkemeler, durumu vakit kaybetmeksizin yetkili vesayet dairesine iletir. Türk Medeni Kanunu m. 409 gereğince bu sebebe dayanan kısıtlama kararı yalnızca resmî sağlık kurulu raporu temin edilerek verilebilir.

Ekonomik varlığın ve ailenin darlıktan korunması da bağımsız bir kısıtlama sebebi teşkil eder. Türk Medeni Kanunu m. 406 doğrultusunda; savurgan tutumları, alkol ya da uyuşturucu madde bağımlılığı, sergilediği kötü yaşama tarzı yahut malvarlığını kötü idare etmesi dolayısıyla kendisini veya ailesini darlık ya da yoksulluğa sürükleme tehlikesine sokan, bu sebeple devamlı korunmaya ve bakıma muhtaç duruma gelen veya üçüncü kişilerin güvenliğini tehdit eden her ergin hakkında kısıtlama kararı tesis edilir.

Kesinleşmiş hapis cezasının infazı da vesayet rejimine tabidir. Türk Medeni Kanunu m. 407 uyarınca, kesinleşmiş hapis cezasının infazı amacıyla ceza infaz kurumunda bulunan ergin kişi, isteği üzerine kısıtlanır veya kendisine kayyım atanır. Toplam beş yıl veya daha fazla kesinleşmiş hapis cezasının infazı amacıyla ceza infaz kurumunda bulunan ergin kişi ise, isteği bulunmasa dahi kişiliğinin veya malvarlığının korunması bakımından gerekli görülmesi hâlinde kısıtlanabilir. Cezayı yerine getirmekle görevli makam, hapis cezasının infazına başlandığını derhâl vesayet makamına bildirmekle yükümlüdür. Vesayet makamı karar vermeden önce hükümlüyü dinler; bu madde için kayyımlığa ilişkin hükümler niteliğine uygun düştüğü ölçüde uygulanır.

Kişi kendi iradesiyle de kısıtlanmasını talep edebilir. Türk Medeni Kanunu m. 408 hükmü uyarınca; yaşlılığı, engelliliği, deneyimsizliği veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden her ergin, kısıtlanmasını ve kendisine vasi atanmasını isteyebilir.

Yargılama Usulü ve İlgilinin Dinlenilmesi Zorunluluğu

Kısıtlama kararı verilmeden önce usul kurallarına riayet edilmesi ve ilgilinin dinlenmesi zorunludur. Türk Medeni Kanunu m. 409 gereğince savurganlık, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, kötü yönetim ya da istek sebebiyle yürütülen kısıtlama süreçlerinde kişi dinlenilmeden kısıtlama kararı verilemez. Akıl hastalığı veya akıl zayıflığına dayalı süreçlerde ise hâkim, resmî sağlık kurulu raporunu göz önünde bulundurarak kısıtlanması istenen kişiyi dinleyebilir; bu dinleme hâkimin takdirine bağlıdır.

Vasi Olarak Atanma Şartları ve Vasi Olmaya Engel Haller

Vesayet makamı, vasilik görevini layıkıyla yerine getirebilecek nitelikteki bir ergini bu göreve tayin eder. Gereken durumlarda birden çok vasi de atanabilir; atanan vasiler görevi birlikte yürütebilecekleri gibi vesayet makamı tarafından belirlenen yetki sınırları çerçevesinde ayrı ayrı da icra edebilirler. Ancak ilgililerin rızası bulunmadıkça birden çok kişinin vesayeti birlikte yürütmekle görevlendirilmesi kanunen mümkün değildir.

Vasilik görevini üstlenmeye engel kanuni durumlar Türk Medeni Kanunu m. 418 ile belirlenmiştir. Kısıtlılar, kamu hizmetinden yasaklılar veya haysiyetsiz hayat sürenler, menfaati kendisine vasi atanacak kişinin menfaatiyle önemli ölçüde çatışanlar veya onunla aralarında düşmanlık bulunanlar ile ilgili vesayet daireleri hâkimleri vasi olamazlar.

Vasilikten Kaçınma Hakkı ve Karara İtiraz Usulü

Türk Medeni Kanunu m. 417 uyarınca belirli şartları taşıyan kimseler vasiliği kabul etmeyebilir. Altmış yaşını doldurmuş olanlar, bedensel engelleri veya sürekli hastalıkları sebebiyle bu vazifeyi güçlükle yürütebilecek bulunanlar, dörtten çok çocuğun velisi olanlar, üzerinde halihazırda vasilik görevi bulunanlar ile Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar ve hâkimlik ile savcılık mesleği mensupları vasilikten kaçınma hakkına sahiptir. Ayrıca Türk Medeni Kanunu m. 456 hükmüne göre dört yıl dolunca vasi, vasilikten kaçınma yetkisini kullanabilir.

Vasilik kararına karşı hem atanan kişi hem de diğer ilgililer yönünden itiraz imkânı tanınmıştır. Türk Medeni Kanunu m. 422 uyarınca, vasiliğe atanan kişi bu durumun kendisine tebliğ edilmesinden başlayarak on gün içinde vasilikten kaçınma hakkını kullanabilir. İlgili olan herkes de vasinin atandığını öğrendiği günden başlayarak on gün içinde atamanın kanuna aykırı olduğunu ileri sürerek itiraz edebilir. Vesayet makamı, vasilikten kaçınma veya itiraz sebebini yerinde görürse yeni bir vasi atar; sebebi yerinde görmediği takdirde ise bu konudaki görüşüyle birlikte gerekli kararı tesis etmek üzere vaziyeti denetim makamına bildirir.

Vasinin Görev Süresi ve Görevin Sona Ermesi

Türk Medeni Kanunu m. 456 uyarınca vasi kural olarak iki yıl için atanır. Vesayet makamı bu süreyi her defasında ikişer yıl uzatabilir. Türk Medeni Kanunu m. 480 gereğince vasilik görevi, mahkemece uzatılmadığı takdirde sürenin dolmasıyla sona erer.

Türk Medeni Kanunu m. 480 gereğince vasilik görevi süre uzatılmadığı takdirde sürenin dolmasıyla sona erer; görevin devamı mahkemece sürenin uzatılması kararına bağlıdır.

Vasinin Temsil Yetkisi ve İzne Tabi İşlemler

Vasi kısıtlıyı temsil etmekle mükellef olmakla beraber kanunda gösterilen belirli işlemlerde vesayet organlarının iznini temin etmek zorundadır. Türk Medeni Kanunu m. 462 uyarınca taşınmazların alımı, satımı, rehnedilmesi, bunlar üzerinde başka bir ayni hak kurulması, dava açılması ve üç yıl veya daha uzun süreli taşınmaz kirası sözleşmelerinin yapılması vesayet makamının iznine bağlıdır. Türk Medeni Kanunu m. 463 gereğince vesayet altındaki kişinin evlât edinmesi veya evlât edinilmesi, vatandaşlığa girmesi veya çıkması ile mirasın kabulü veya reddi gibi hâllerde vesayet makamının izninden sonra ayrıca denetim makamının da izni şarttır.

Vesayet altındaki kimsenin taşınmazlarının satışı bakımından özel güvenceler öngörülmüştür. Türk Medeni Kanunu m. 444 uyarınca taşınmazların satışı, vesayet makamının talimatı doğrultusunda ve ancak vesayet altındaki kişinin menfaati gerekli kıldığı takdirde mümkündür. Satış, vesayet makamının görevlendireceği bir kimse tarafından vasinin de huzurunda açık artırmayla icra edilir ve ihale vesayet makamının onamasıyla kesinleşir; onama kararının ihale gününden başlayarak on gün içinde verilmesi gerekir. Denetim makamı, istisnai olarak somut olaydaki özel durumları, taşınmazın niteliğini veya değerinin azlığını dikkate alarak pazarlıkla satışa da karar verebilir.

İdari Başvurular ve Yabancı Kararların Tanınması

Vasi tayin edilen kişiler kısıtlı adına e-devlet şifresi alırken vasi atandıklarına ilişkin mahkeme kararının aslı ve geçerli kimlik belgesi ibraz edilmelidir. Yabancı ülkede verilen vasilik kararının Türkiye'de hüküm ifade etmesi amacıyla açılacak tanıma ve tenfiz davalarında görevli mahkeme Asliye Hukuk Mahkemesidir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy