Uzman Erbaş Yönetmeliğinde Nitelik, Sözleşme ve İzin

Uzman Erbaş Yönetmeliği, Türk Silahlı Kuvvetlerinin süreklilik gösteren teknik ve kritik uzmanlık görev yerlerindeki erbaş kadrolarında uzman onbaşı ve uzman çavuş çalıştırılmasının esaslarını belirler. Düzenleme personelde aranacak nitelikler ile başvuru, sözleşme, atama, sicil, terfi, fesih, ayırma ve statü işlemlerini kapsar. Kapsam hem istihdam edilecek uzman erbaşları hem de bunları çalıştıracak ve istihdam işlemlerini yürütecek birlik, kurum ve kuruluşları içine alır.

Dayanak ve yürürlük

Yönetmelik, 18/3/1986 tarihli ve 3269 sayılı Uzman Erbaş Kanunu’nun 19 uncu maddesi ile 10/3/2011 tarihli ve 6191 sayılı Sözleşmeli Erbaş ve Er Kanunu’nun 8 inci maddesine dayanılarak hazırlanmıştır. Bu dayanak, 8/6/2011 tarihli değişiklikle düzenlenmiştir. Sayıştayın görüşü alınarak hazırlanan metin yayımı tarihinde yürürlüğe girer; hükümlerini Millî Savunma ve İçişleri bakanları yürütür. 12/9/1986 tarihli ve 19219 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan önceki Uzman Erbaş Yönetmeliği yürürlükten kaldırılmıştır.

Uzman çavuş ve uzman onbaşı

Uzman çavuş tanımı, en az lise veya dengi okul mezunu çavuşları ve en az ilköğretim mezunu olup muvazzaflığını çavuş rütbesiyle tamamlayanlardan, kanunda gösterilen görev yerlerinde istihdam edilenleri kapsar. Uzman onbaşılıktan uzman çavuşluğa geçirilenler de bu tanımın içindedir. Uzman onbaşı ise en az ilköğretim veya dengi okul mezunu olup muvazzaflığını onbaşı ya da er olarak tamamladıktan sonra, süreklilik gösteren teknik ve kritik erbaş kadrolarında çalıştırılan kişidir.

Sicil yılı, ilgili yılın 2 Mayıs’ından ertesi yılın 2 Mayıs’ına kadar sürer. Sözleşme yılı, sözleşmenin başladığı tarihten bittiği tarihe kadar olan birer yıllık dilimlerdir. İzin yılı 1 Ocak ile 31 Aralık arasını kapsar. 17/6/2011 değişikliğine göre izin süresi, bir izin yılı içinde yol süresi hariç kırk beş gündür. Bu tanım, yıllık planlı izin ile mazeret izninin ayrı düzenlenmesiyle birlikte değerlendirilir; iki hüküm tek bir zorunlu süre formülüne indirgenmez.

Alınma şartları ve engeller

Adayın Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olması ve en az ilköğretim veya dengi okul mezunu olması gerekir. Görev yerindeki ihtisas, askerî hastane raporuyla sağlık yönünden elverişlilik ve isteklilik de aranan nitelikler arasındadır. Başvuru muvazzaflık sırasında veya terhisten itibaren üç yıl içinde yapılabilir. Başvuru yılının Ocak ayının ilk günü esas alındığında yirmi beş yaşın bitirilmemiş olması şarttır. Temel askerlik eğitimini başarıyla tamamlayanlar ile ilk ataması doğrudan kıta veya birliğe yapılan uzman erbaşlar bakımından güvenlik soruşturmasının uygun sonuçlanması da gerekir.

Genelkurmay’ın ihtiyaç gördüğü özel ihtisaslarda, ilköğretim mezunları arasından çok üstün başarı belgesi alanlar kuvvet komutanları, Jandarma Genel Komutanı veya Sahil Güvenlik Komutanının kararıyla alınabilir. Bu kişilerin uzman çavuşluğa yükselmesinde lise mezuniyeti aranmaz.

Askerî öğrencilik ilişiği kesilmiş olanlar alınamaz. Türk Silahlı Kuvvetlerinde daha önce subay, astsubay, uzman jandarma veya uzman erbaş olarak çalışmış olanlar da alınamaz. Kurumun manevî şahsiyetine gölge düşüren veya askerliğin şeref ve haysiyetiyle bağdaşmayan eylemlerde bulunanlar ile tutum ve davranışlarıyla yasa dışı siyasî, yıkıcı ve bölücü ideolojik görüş benimseyenler istihdam edilmez.

Yönetmelikte sayılan yüz kızartıcı veya şeref ve haysiyet kırıcı suçlar ile firar ve emre itaatsizlikte ısrar suçlarından mahkûmiyet engeldir. Ceza ertelenmiş, seçenek yaptırıma çevrilmiş, hükmün açıklanması geri bırakılmış veya af kapsamına girmiş olsa da sonuç değişmez. Taksirli suçlar dışındaki suçlarda otuz günden fazla süreli hürriyeti bağlayıcı cezaya, taksirli suçlarda ise altı ay veya daha uzun süreli hürriyeti bağlayıcı cezaya mahkûm olmamak gerekir.

Başvuru, seçim ve güvenlik soruşturması

Muvazzaflık devam ederken başvuru, terhise en geç altı ay kala ve dilekçeyle, şahsî dosyanın bulunduğu ilk amire yapılır. Başvurular belirlenen komutanlık veya kurumlarda toplanır. Hizmet sırasında başvuranlar üç kişilik heyet tarafından incelenir. Nitelik belgelerindeki not ortalamalarının toplamı, yüz tam not üzerinden seksen ve daha yüksek olanlar olumlu kabul edilir.

Terhisinden sonra başvuranlar ve gerekli görülürse hizmet sırasında başvurusu kabul edilenler fizikî kabiliyet, mülakat ve nazarî-uygulamalı sınava alınır. Sınavı ilgili kuvvet komutanlığı, Jandarma Genel Komutanlığı veya Sahil Güvenlik Komutanlığının görevlendireceği komutanlıklar yapar. Başarılı olanlar tam teşekküllü askerî hastaneye sevk edilir. Güvenlik soruşturmasını da ilgili kuvvet veya komutanlık yaptırır. Temel eğitim sırasında sonuç çıkmazsa eğitim sürdürülür; olumlu sonuçta göreve başlanır, olumsuz sonuçta ilişik kesilir.

Sözleşmeli erbaş veya sözleşmeli er olarak görev yapanlar ile kendi kusuru bulunmaksızın sözleşmesi feshedilen, kendi isteğiyle sözleşmesini yenilemeyen veya ayrılanlar, seçim ve sınavda başarılı olmaları şartıyla aynı puanı alan adaylar arasında öncelikli tercih edilir.

Sözleşme süresi, sicil ve terfi

Göreve başlama tarihi, taahhüt senedinin imzalanıp verildiği tarihtir. İlk taahhüt iki yıldan kısa ve beş yıldan uzun olamaz. Sözleşme bitince uzman erbaş terhis edilir. Yenileme talebinde sonraki süre bir yıldan az ve beş yıldan fazla olamaz. Uzatma dilekçesi, yurt dışı geçici göreve gidecekler için altı ay, diğerleri için taahhüdün bitimine en az üç ay kala verilir. Uzman çavuş ve uzman onbaşının sözleşmesi en çok kırk beş yaşına girdiği yıla kadar uzatılabilir.

Kademe ilerlemesi, bulunulan kademede en az bir yıl çalışmayı, o yıl olumlu sicil almayı ve ilerlemeye açık bir kademe bulunmasını gerektirir. Derece yükselmesi için derecenin içinde en az üç yıl, bu derecenin üçüncü kademesinde ise bir yıl çalışılmış olması, her kademede olumlu sicil alınması ve yükselecek üst derecenin bulunması gerekir. Sicil, notu tam notun yüzde altmışı veya daha yukarısı olduğunda olumlu sayılır.

Muvazzaflıktan uzman erbaşlığa alınanların muvazzaf askerlikte geçen süreleri, aylığa esas kademe ilerlemesi yoluyla derece yükselmesinde değerlendirilir. Bu intibak nedeniyle aylık veya diğer özlük haklarına ilişkin fark ödemesi yapılmaz. Uzman onbaşı, bir yıllık hizmetini tamamladıktan sonra isteğini bildirmesi, başarısının sicille belirlenmesi ve hakkında olumlu kanaat bulunması hâlinde yetkili makamca uzman çavuşluğa terfi ettirilir.

İntibak, başarısızlık ve yeniden alınmama

Sözleşmenin imzalanmasından sonraki ilk beş aylık intibak döneminde göreve uyum sağlayamayanlar ile ayrılmak isteyenlerin sözleşmesi feshedilir ve ilişikleri kesilir. Peşin ödenen aylık ile aylıkla birlikte ödenen diğer özlük haklarının çalışılmayan günlere karşılık gelen kısmı geri alınır. Görevde başarısız olanlar, kendisinden yararlanılamayacağı anlaşılanlar ve istihdam edildikleri kadro görev yeriyle ilgili üç ay veya daha uzun kurs ya da eğitimde başarısız olanların barışta sözleşme süresine bakılmaksızın ilişiği kesilir. Bu kişiler yedekte er kaynağına alınır. Mazeretsiz olarak bir sözleşme yılı içinde yedi gün veya daha uzun süre göreve gelmemek, yararlanılamama hâlleri arasında sayılır.

Sözleşmesi hangi nedenle olursa olsun feshedilerek ilişiği kesilen uzman erbaş yeniden Türk Silahlı Kuvvetlerine alınmaz. Yönetmeliğin ilgili bentlerinde sayılan fiiller nedeniyle açılan davada yargılama sürerken sözleşme bitimi nedeniyle kendi isteğiyle ayrılanlara, karar kesinleşinceye kadar ikramiye ödenmez. Beraat hâlinde ödeme yapılır; anılan mahkûmiyet şekillerinde yapılmaz.

Hukuki statü ve görevler

Uzman erbaş, onbaşı ve çavuş rütbesini taşıyan asker kişi sayılır. Muvazzaflıkta ve yedeklik döneminde hizmete çağrıldığında er ile aynı rütbedeki erbaşın üstüdür. Cezaî müeyyide ve yargılama usulünde er ve erbaş hükümlerine tabidir. Aynı rütbedeki uzman erbaşlar arasında astlık-üstlük ilişkisi kurulmaz. Askerî öğrencilerle uzman erbaşlar arasında da bu ilişki yoktur. Rütbenin geri alınması fer’î cezası uygulanmaz.

Uzman erbaş, kadro görevinin yanında 4/1/1961 tarihli ve 211 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu’nda erbaşlar için gösterilen görevleri de yerine getirir. Giyecek, bakım ve barınması er ve erbaşlarda olduğu gibi Devletçe karşılanır. Nöbetçiler dışında isteyenler, 211 sayılı Kanun’un ilgili hükümleri saklı kalmak kaydıyla gece evlerine gidebilir. Kışla veya gemide kalmayı kabul edenler yetkili amirin izni olmadan ayrılamaz.

Sağlık süresi ve tedavi yardımı

Hava değişimi ve istirahat sürelerinin toplamı, tedavi süresi hariç olmak üzere, bu sürenin başladığı tarihten geriye doğru son bir yıl içinde üç ayı geçemez. Üç ayı aşanların kural olarak Türk Silahlı Kuvvetleri ile ilişiği kesilir. Görevden kaynaklanan saldırı, kaza ve meslek hastalığına ilişkin istisnalar aynı maddede ayrıca öngörülmüştür. Kanser, tüberküloz, kronik böbrek yetmezliği ile ruh ve sinir hastalıkları gibi uzun tedavi gerektiren hastalıklarda sağlık kurulu raporundaki lüzum üzerine, toplam ve fiilen üç yılı aşmamak şartıyla tedavi, istirahat veya hava değişimi verilebilir; bu kişilerin ilişiği kesilmez.

Kusuru olmaksızın sözleşmesi yenilenmeyenler, yönetmelikte sayılan nedenlerle sözleşmesi sona erenler ve bakmakla yükümlü oldukları aile fertleri, uzman erbaşlık süresi kadar ve on yılı geçmemek üzere muayene ve tedavi hizmetinden yararlanır. Kendi isteğiyle sözleşmesi yenilenmeyenler ile kuvvet değişikliği veya sınıfın kaldırılması nedeniyle kendi isteğiyle fesih hâlinde süre, hizmet süresinin yarısı kadar ve en çok beş yıldır. Sağlık nedeniyle sözleşmesi sona eren ve tedavisi devam eden kişiye, sona erme tarihinden itibaren on iki ayı geçmemek üzere, görevdeki emsallerinin net maaşının belirli ek tazminatlar, Kıbrıs tazminatı ve yabancı dil tazminatı hariç üçte ikisi sağlık yardımı olarak ödenir. Bu ödemeden kesinti yapılmaz; malûllük aylığına hak kazanılırsa yardım kesilir.

Yıllık izin ve mazeret hâlleri

Barışta her yıl otuz gün yıllık planlı izin hakkı vardır ve yol bu süreye dahil değildir. Kısa süreli mazeretler için ayrıca on beş güne kadar yıllık mazeret izni verilebilir. Planlı izne çıkan personele takvim yılında bir kez, kullanılacak ulaşım aracına göre fiilen yolda geçecek süre dikkate alınarak dört güne kadar yol izni verilir. Planlı iznin belirlenen tarihte kullanılması esastır. Mazerete dayanan talepte önce yıllık mazeret izni kullandırılır. İlk sözleşme yılında ve sözleşmenin bittiği yılda izin, o yıl yapılan görev süresine göre belirlenir.

Eşin doğumu, eşin ölümü, çocuğun ölümü ve kendisinin veya eşinin ana, baba ya da kardeşinin ölümü hâllerinin her birinde istek üzerine on güne kadar mazeret izni verilir. Kendisinin veya çocuğunun evlenmesinde süre istek üzerine yedi güne kadardır. Doğumda veya doğum sonrası aylıklı izin ya da analık izni içinde eşin ölümü hâlinde, istek üzerine anne için öngörülen süre kadar izin verilebilir. Yangın, deprem ve su baskını gibi olağanüstü mazeretlerde bir yıl içinde otuz güne kadar izin verilebilir. Bu mazeret izinleri yıllık planlı izinden düşülmez.

En az yüzde yetmiş oranında engelli ya da süreğen hastalığı bulunan çocuğun hastalanmasında, çocuk evliyse eşinin de en az yüzde yetmiş engelli olması kaydıyla, hastalık raporuna dayalı olarak ana veya babadan yalnız biri bir yıl içinde toptan veya bölümler hâlinde on güne kadar mazeret izni kullanabilir. Planlı iznin yurt dışında geçirilmesi, kuvvet komutanlıkları veya yetki verilen makamların değerlendirme ve kararına bağlıdır. Yetki devrinde verilen yurt dışı izinler yetkiyi devreden makama bildirilir. Mevzuata uygun alınan istirahatın yurt dışında geçirilmesi de izne tabidir.

Refakat ve özel izinler

Bakmakla yükümlü olunan veya refakat edilmezse hayatı tehlikeye girecek ana, baba, eş, çocuk ya da kardeşlerden birinin ağır kaza geçirmesi veya tedavisi uzun süren önemli bir hastalığa tutulması, sağlık kurulu raporuyla belgelenirse istek üzerine aylık ve özlük hakları korunarak üç aya kadar izin verilebilir. Gerektiğinde süre bir katına kadar uzatılır. Bu sürenin sonunda istek üzerine altı aya kadar aylıksız izin verilebilir; aylıksız geçen süre sözleşme süresinden sayılmaz. Aylıklı ve aylıksız izinleri tugay veya bağımsız alay komutanı ya da eşiti makam verir ve ilgili personel başkanlıklarına bildirir.

Refakate esas raporda tıbbî sebepler, hayati tehlike bulunup bulunmadığı, sürekli ve yakın bakım gerekip gerekmediği, asgari refakatçi sayısı, üç ayı aşmayacak refakat süresi ve varsa refakatçide aranan özel nitelikler belirtilir. Raporda birden fazla refakatçi gösterilmemişse aynı kişi için aynı dönemde birden fazla personel refakat izni kullanamaz. Aynı kişi ve aynı vakaya dayalı toplam süre on iki ayı geçemez. Hüküm aynı kişi ve vaka için bir defaya mahsustur. Refakat nedeni izin içinde ortadan kalkarsa personel sürenin bitmesini beklemeden göreve döner. Bu durumda veya süre sonunda dönmeyenler izinsiz ve özürsüz görevlerini terk etmiş sayılır. İzin, rapor süresine uygun biçimde talep ve önceden belirlenen plan çerçevesinde parçalar hâlinde kullanılabilir.

Yıllık izin dışında ayrıca 21/6/1927 tarihli ve 1111 sayılı Askerlik Kanunu’nun 78 inci maddesindeki esaslara göre izin verilir; bu izinler yıllık izinden sayılmaz. Tıbbî tanılaması yapılmış ve ilgili özel eğitim kurumuna kayıtlı, bakmakla yükümlü olunan engelli eş, engelli çocuk veya vasi tayin edilen engelli kardeş için her birey bakımından haftada sekiz saat günlük eğitim izni verilir. Süre ilgili haftayı aşmayacak şekilde bir defada veya bölünerek kullanılır. Her iki ebeveyn çalışıyorsa izin beyana göre yalnız birine kullandırılır. Raporunda ağır engelli ibaresi bulunan, bakmakla yükümlü olunan eş, çocuk, aynı çatı altındaki ana veya baba ya da vasi tayin edilen kardeş için her engelli birey bakımından günde bir saat bakım izni verilir. Aynı gün ve aynı birey için bakım izni ile eğitim izninden yalnız biri kullanılabilir.

Hafta sonu, yılbaşı, ulusal, resmî ve dinî tatillerde hizmeti aksatmamak ve garnizon şartlarını gözetmek kaydıyla talebe bağlı garnizon terk izni verilebilir. Bu süre yıllık izinden mahsup edilmez. Süren soruşturma veya yargılama nedeniyle şüpheli, sanık, tanık ya da bilirkişi sıfatıyla çağrılan asker kişilere çağrı ve yol süresi dikkate alınarak izin verilir; süre kanuni izinden düşülmez. Mesai içinde kısa süreli izni birinci sicil amiri verebilir. Mesainin tamamını kapsayan veya daha uzun izinler yıllık mazeret izninden mahsup edilir.

Hizmet ihtiyacı doğarsa personel, asgari tugay ve eşiti komutan veya amirin yazılı onayıyla izinden geri çağrılabilir. Gecikmesinde sakınca varsa sözlü çağrı sonradan yazıya bağlanır. Dönüş ve yeniden izne gidiş masrafları 10/2/1954 tarihli ve 6245 sayılı Harcırah Kanunu hükümlerine göre ödenir. Yıllık izin sırasında alınan sağlık raporunda istirahat planlı izinden önce biterse göreve iznin bitiş tarihinde, istirahat kalan izinden uzunsa istirahatın bitiminde, iki süre aynı gün biterse o tarihte başlanır.

Aylık, ikramiye ve silah

Göreve başlayan uzman erbaşa, sözleşmenin onaylandığı tarihten geçerli olmak üzere 3269 sayılı Kanuna ekli Ek-1 sayılı aylık gösterge tablosu üzerinden aylık ödenir. Uzman çavuş onuncu, uzman onbaşı on birinci derecenin birinci kademesinden başlar. Aylıktan ayrı olarak astsubay ek göstergesinin üçte ikisi uygulanır; bu ek gösterge iki bin iki yüz sınırını aşmaz. Kusuru olmaksızın süresi uzatılmayan veya süresini tamamlayıp ayrılanlara hizmet yılına göre ikramiye verilir. Beş yılı aşan süre ayrıca eklenir. İkramiye, ayrılış tarihinde alınmakta olan ikramiye hesabına esas net maaşın yirmi katını geçemez. Emeklilik hakkı kazananlara bu ikramiye ödenmez.

Uygun görülmeyen yabancı uyruklu evlilik, vatandaşlığın kaybı veya çıkarılma ile disiplinsizlik ve ahlaki nedenle kalması uygun görülmeyenlerin sözleşmesi feshedilir ve ikramiye ödenmez. Astsubay nasbedilenlere de ikramiye verilmez. Kadro görev yerinin kalkması veya istihdamın gerekmemesi gibi nedenlerle yapılan atama, kuvvet ya da sınıf değişikliğine tabi uzman erbaş sözleşmenin feshini isteyebilir. İstek kabul edilir ve 3269 sayılı Kanun’a göre ikramiye ödenir.

Kamu kurumuna veya iş kanunlarına tabi işe geçenlerin emeklilik ikramiyesi ya da kıdem tazminatı hesabında, 5434 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı Kanunu’nun ek 20 nci maddesi uyarınca, bu ikramiyeye esas alınan hizmet süreleri dikkate alınmaz. Vefat eden uzman erbaşın dul ve yetimlerine Emekli Sandığınca aylık bağlanamazsa, yönetmelik esaslarına göre hesaplanan ikramiye kanuni mirasçılara aynen ödenir. İlk sözleşmeden sonra bedeli karşılığında zatî tabanca edinilebilir ve görev dışında da görünmeyecek biçimde taşınabilir. En az on yıl görev yapıp ayrılanlara silah taşıma ruhsatı; istifa veya istifa etmiş sayılma hâlinde istifa eden, emeklilik hâlinde ise emekli subay ve astsubaylara uygulanan esaslara göre verilir.

Atama, geçici görev ve astsubaylığa geçiş

Sözleşme süresi içinde hizmet ihtiyacına göre atama, yer değiştirme ve kurs dâhil geçici görev yapılabilir. Bu işlemlere ve kusuru olmaksızın ayrılmaya 6245 sayılı Kanun ile Bütçe Kanunu esaslarına göre harcırah verilir. Garnizon dışındaki sonraki atamada personel, ilişik kesme tarihinden itibaren en geç on beş gün içinde yeni birliğine katılır. Geçerli mazeret olmadan katılmama ve kendisinden yararlanılamama hâlinde eski yetkili birlik ilişiği keser. Bu süre yıllık izinden düşülmez.

Belirli sağlık raporlarına dayanan atama bir yıl ertelenebilir veya uygun garnizona yapılabilir. İkinci yıl için aynı nitelikte yeni rapor gerekir. Ömür boyu gözetim ve sürekli tedavi gerektiren görme ile bedensel ve zihinsel spastik engellilik hâlinde, kalıtsal Akdeniz anemisinde ve benzer kabul edilen diğer hastalıklarda süre şartı aranmaz. Atama, raporda öngörülen garnizona yapılır. Üç aya kadar geçici görevlendirme, ilgili komutanlığa bilgi verilerek sözleşme yapmaya yetkili asgari makamca; üç ayı aşan görevlendirme ise bu makamın teklifi üzerine ilgili komutanlıkça yapılır.

Kendi nam ve hesabına öngörülen öğrenimi bitirmek, istekli olmak, en az bir yıl hizmet etmiş olmak, başvuru tarihinde dördüncü hizmet yılını tamamlayıp sekizinci yılı bitirmemiş olmak ve sınav ile sicil şartlarını sağlamak, ihtiyaç kadar astsubay çavuşluğa nasıp bakımından aranan şartlardandır. Statüyü sona erdirecek suç nedeniyle gözetim, tutuklama veya taksirli suçlar dışında kamu davası devam edenler bu süre boyunca sınava alınmaz. Kovuşturmaya yer olmadığına karar verilmesi veya beraat hâlinde diğer şartlarla kabul edilirler.

Astsubaylığa geçirilenlerin mecburi hizmeti ilk sözleşmenin onayından itibaren on beş yıldır. Uzman erbaşlıkta geçen süre astsubay rütbe bekleme süresinden sayılmaz. Türk Silahlı Kuvvetleri dışındaki Devlet hizmetlerinde görevlendirme, 926 sayılı Kanunun 124 üncü maddesindeki usul ve esaslara göre yapılır. Millî Savunma ve İçişleri bakanları; istek, adi malûllük dâhil malûllük veya vazife malûllüğüne bağlı emeklilik onay yetkilerini devredebilir. Devir hâlinde işlemi yetki verilen makam onaylar.

Sık sorulan sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy