5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu, doğumdan ölüme kadar kişisel ve medenî durumu, uyrukluğu ve bunlardaki değişiklikleri saptayıp kütüklere yazmayı, ulusal adres veri tabanını oluşturmayı ve nüfus kayıtlarıyla adres bilgilerini ilişkilendirmeyi amaçlar. Kanun Türk vatandaşlarını, doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izniyle vatandaşlığı kaybedenleri ve onların altsoylarını, ayrıca Türkiye’de bulunan yabancıların nüfus hizmetlerini kapsar. Hizmet, İçişleri Bakanlığının merkez ve taşra teşkilatı ile dış temsilcilikler tarafından yürütülür.
Kütüğün değeri, gizlilik ve tescilin dayanağı
Aile kütüğü ile özel kütükte tutulan kayıtlar, yedekleri ve bunlardan çıkarılan örnekler aynı hukukî değeri taşır. Kayıtlar birbirinden farklıysa, aksi ortaya konuluncaya kadar kayda esas alınan dayanak belgesi üstün tutulur. Nüfus olayları iletişim ağı üzerinden hem ilçe aile kütüğüne hem merkezî veri tabanına işlenir. Bakanlık, merkezî veri tabanının yedeğini başka bir yerde saklar.
Kimlik numarası, yerleşim yeri, fotoğraf, biyometrik veri ile velayet ve vesayet bilgileri aile kütüğünde yalnız elektronik ortamda bulunur. Nüfus kayıtları ve onların dayanağı olan belgeler gizlidir. Bunları, yetkili ve sorumlu memurlar ile teftiş ve denetim yetkisi bulunanlar dışında kimse inceleyemez. Mahkemeler bu yasağın dışında bırakılmıştır. Kayıtlara bilgi işleyen memurlar ve Kimlik Paylaşımı Sistemi aracılığıyla kayıtlardan yararlanan diğer görevliler de aynı gizliliğe uyar. Yükümlülük, kamu görevlisinin görevinden ayrılmasından sonra da sürer.
5490 sayılı NÜFUS HİZMETLERİ KANUNU m. 9Kaynağı aç
Kurumlar kişiye ilişkin işlemlerinde nüfus kaydını esas alır. Başka bir kayıt nüfus kaydından farklıysa nüfus kaydı değiştirilmez; diğer kayıt usulüne göre düzeltilir. Her Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı, yurt içinde nüfus müdürlüğüne, yurt dışında dış temsilciliğe başvurarak kendini kütüğe yazdırmak ve kimlik kartı almak zorundadır. Ergin olmayanların nüfus olaylarını yazdırma ve kimlik kartını alma görevi veli, vasi veya kayyıma aittir. Bunlar yoksa çocuğu yanında bulunduranlar ile 2828 sayılı Kanunun yetkili kıldığı kuruluş yetkilileri görevlidir. Sonradan Türk vatandaşlığı kazanan kişi, vatandaşlığı kazandığı tarihten itibaren kütüğe geçirilir. Kişisel duruma ilişkin her kayıt ve açıklama, kanunen yetkili görevlinin usulüne ve örneğine uygun belgesine dayanmak zorundadır.
5490 sayılı NÜFUS HİZMETLERİ KANUNU m. 11Kaynağı aç
Kayıt; ölüm, gaiplik, Türk vatandaşlığının kaybı, evlenme, boşanma, evlât edinilme, soybağının düzeltilmesi veya reddi gibi olaylarla üzerinde işlem yapılamaz duruma getirilerek kapatılır. Kapatma sebebi ortadan kalkınca kayıt yeniden açılır. Kanuna göre Türk vatandaşlığını kazananlar, yetkili makam veya kurul kararına dayanılarak düzenlenen formlara uygun biçimde aile kütüğüne tescil edilir. Yabancıların nüfus olaylarını düzenleyen 21. madde yürürlükten kaldırılmıştır.
Doğumun bildirilmesi ve adın kütüğe yazılması
Sağ doğan her çocuk, doğumdan itibaren Türkiye’de otuz gün içinde nüfus müdürlüğüne, yurt dışında altmış gün içinde dış temsilciliğe bildirilmek zorundadır. Bildirim, doğumu gerçekleştiren sağlık kuruluşuna da yapılabilir. Sağlık kuruluşunda veya sağlık personelinin nezaretinde gerçekleşen doğum, ilgili sağlık birimince beş iş günü içinde bulunulan yerin nüfus müdürlüğüne iletilir.
Sağlık personelinin takibi dışında gerçekleşen doğum, nüfus müdürlüğüne sözlü beyanla bildirilir. Bu beyanların her birinde, mülkî idare amirinin emri üzerine aile hekimleri beyanın doğruluğunu araştırır. Çocuğa verilen ad üç adı aşamaz ve kısaltılmadan yazılır. Ölü doğan çocuk aile kütüğüne yazılmaz. Birden fazla çocuk aynı doğumda dünyaya gelmişse kayıt doğuş sırasına göre tutulur.
Davet edilen ilgili, otuz gün içinde nüfus müdürlüğüne başvurup beyanda bulunmakla yükümlüdür. Bu süre içinde bildirim yapılmazsa, mülkî idare amiri gerekli gördüğünde kolluk zorla getirme işlemi uygulayabilir.
Evlenme, boşanma, soybağı ve evlât edinme
Belediye bulunan yerde evlendirme memuru belediye başkanı veya onun görevlendirdiği memur, köyde ise muhtardır. Evlendirmeyi yapan, evlenme tarihinden itibaren on gün içinde evlenme bildirimini nüfus müdürlüğüne gönderir. Nüfus müdürlüğü bildirimi tescil eder. Dış temsilcilikte süre otuz gündür.
Evlenen kadının kaydı kocasının hanesine taşınır. Kocası ölen kadın yeniden evlenmedikçe ölen kocasının aile kütüğünde kalır. Dilerse babasının kütüğüne dönebilir. 4 Ekim 1926’dan önce eski hükümlere göre kurulmuş ve henüz kütüğe geçirilmemiş evlenme, ilgililerin mahkemeden karar almasıyla aile kütüğüne tescil edilir.
Kadının bekleme süresi, mahkeme kararının kesinleştiği tarihten itibaren hüküm doğurur. Yabancı ülkenin adlî veya idarî makamının boşanma, butlan, iptal ya da evliliğin mevcut olup olmadığının tespitine ilişkin kararı, kanunda sayılan başvuru yapılmak kaydıyla nüfus kütüğüne tescil edilir. Karar, verildiği devlet kanunlarına göre konusunda yetkili makamca verilmiş ve usulen kesinleşmiş olmalı, ayrıca Türk kamu düzenine açıkça aykırı bulunmamalıdır. Bu şartlar oluşmazsa tanıma yolu 5718 sayılı Kanuna bırakılmıştır.
Tanınan veya babalığa ilişkin hükümle soybağı kurulan çocuk, baba adı ve soyadıyla babasının hanesine nakledilir. Mahkeme, evlât edinme kararını on gün içinde o yerin nüfus müdürlüğüne bildirir. Olay aile kütüğüne tescil edilir ve evlât edinilenin kaydı evlât edinenin aile kütüğüne taşınır. Yurt dışında yabancı yetkili makam önünde yapılan evlât edinme, aslî şartlar yönünden Türk mevzuatına uygunsa Türkiye’de de geçerlidir. Bu yabancı kararın Türkiye’de icrası, yetkili Türk mahkemesinin tenfiz veya tanıma kararına bağlıdır.
Ölüm, ölüm karinesi ve gaiplik
Ölümü bildirmekle yükümlü tutulanlar, olayı meydana geldiği tarihten itibaren on gün içinde Genel Müdürlüğe veya nüfus müdürlüğüne bildirir. Dış temsilcilikler için on günlük süre, olaydan haberdar oldukları tarihten başlar. Kanunî süre geçtikten sonra gelen ölüm tutanağı, resmî sağlık kurumu kaydına veya başka bir resmî belgeye dayanıyorsa nüfus müdürlüğünce kabul edilip işleme alınır.
Ölümüne kesin gözle bakılacak bir durum içinde kaybolan kişinin cesedi bulunamasa bile, kanunda sayılan yakınların belgelendirmesi veya yetkili makamın bildirimi üzerine, başvurulan yerin mülkî idare amirinin emriyle ölüm tutanağı düzenlenerek ölüm işlenebilir. Belgelerin veya yaptırılan soruşturmanın, olayın doğruluğunu ve kişinin olay sırasında orada bulunduğunu kanıtlamaya yeterli görülmesi gerekir. Gaiplik kararı, mahkemece on gün içinde o yerin nüfus müdürlüğüne bildirilir ve aile kütüğüne tescil edilir.
Nüfus yazımından önce ölen kişi aile kütüğüne tescil edilmez. Yersel yazımdan önce ölen kişiye ait kimlik ve ölüme ilişkin belge gösterilirse, kanunî mirasçıların kaydına açıklama düşülür. Ölüm, nüfus müdürlüğünce kurumlara ve noterlere kâğıtla bildirilmez. Kurumlar ve noterler ölümü elektronik ortamda tespit eder. Mücbir sebep yüzünden elektronik gönderim mümkün değilse kâğıt ortamı kullanılabilir.
Düzeltme, maddî hata ve kaydın iptali
Kesinleşmiş mahkeme hükmü bulunmadıkça nüfus kütüğündeki hiçbir kayıt düzeltilemez. Kayıtların anlamını veya taşıdığı bilgiyi değiştirecek şerh de konulamaz. Tescil sırasında oluşan maddî hata, dayanak belgesine uygun olarak nüfus müdürlüğünce düzeltilebilir. Din bilgisine ilişkin talep, kişinin yazılı beyanına uygun biçimde tescil edilir, değiştirilir, boş bırakılır veya silinir.
Kayıt düzeltme davasını, düzeltme isteyen kişi veya ilgili resmî dairenin göstereceği lüzum üzerine Cumhuriyet savcısı açar. Görevli mahkeme, yerleşim yeri adresinin bulunduğu yerdeki asliye hukuk mahkemesidir. Ad değişirse nüfus müdürlüğü, bu kişinin çocuklarının baba veya ana adına ilişkin kaydını da düzeltir. Soyadı değişirse eşin ve ergin olmayan çocukların soyadı düzeltilir.
Dayanak belgesinde bulunduğu halde kütüğe yanlış veya eksik geçirilen, hiç yazılmayan bilgiler ve mükerrer kayıtlar maddî hata sayılır. Bunlar Genel Müdürlük veya nüfus müdürlüğünce düzeltilir ya da tamamlanır. Usulüne uygun düzenlenmemiş belgeye dayanan nüfus kaydı ile kütüğe konulan şerh ve açıklama, Genel Müdürlüğün veya nüfus müdürlüğünün göstereceği lüzum üzerine mahkeme kararıyla iptal edilir.
Doğum yılı yazılıp ayı ve günü yazılmamışsa yaş hesabında o yılın 1 Temmuz’u başlangıç alınır. Ay yazılıp gün yazılmamışsa o ayın birinci günü başlangıç kabul edilir.
Kimlik kartı, kimlik numarası ve kayıt örneği
Merkezî veri tabanındaki biyometrik veriler kimlik doğrulama dışında kullanılamaz. Türkiye Cumhuriyeti kimlik numarası kişiye bir kez verilir ve değiştirilemez. Kurumlar ile gerçek ve tüzel kişiler işlem ve kayıtlarında kimlik numarasını esas alır.
Nüfus kayıt örneği, düzenlendiği tarihten itibaren yüz seksen gün içinde kullanılmazsa geçerliliğini yitirir. Bakanlık, kullanılacağı alana göre bu süreyi otuz güne kadar indirebilir. Yerleşim yeri ve diğer adres bilgilerinin verilmesi kişinin rızasına bağlıdır. Kanunda sayılanlar dışındaki üçüncü kişi, medenî hâl bilgisi dışında nüfus kaydı örneği veya bilgi alamaz. Nüfus idaresindeki işleme esas olacak üçüncü kişi beyanı ancak vekâletname gösterilerek yapılabilir.
Ulusal adres veri tabanı ve bildirim
Ulusal adres veri tabanı Genel Müdürlükte tutulur. Yerleşim yeri adresi, nüfus kütüğündeki kişi kaydıyla ilişkilendirilerek elektronik ortamda ve yedekleme sistemleriyle güncel biçimde saklanır. Yerleşim yeri yurt dışında olan Türk vatandaşının adresi, yaşadığı ülkede kullanılan adres verilerine ya da o ülke ve bağlı olduğu temsilcilik bilgisine göre tutulur.
Adres bildiriminde yazılı beyan esastır. Bildirim şahsen veya güvenli elektronik imzayla ve yirmi iş günü içinde yapılır. Başvuru yeri nüfus müdürlüğü veya dış temsilciliktir. Hizmet almak için başvurulan sırada, Bakanlıkça belirlenen adrese dayalı hizmet sunan kuruluşa da adres değişikliği beyan edilebilir.
Yerleşim yeri ve diğer adresi aynı olan ailenin ergin fertleri birbirinin yerine adres beyanında bulunabilir. Vekâletname gösteren kişi de adres bildirimi yapabilir. Çocuğun ve kısıtlının adresini veli, vasi veya kayyım bildirir. Bunlar yoksa büyük ana, büyük baba, ergin kardeş veya çocuğu yanında bulunduran kişi bildirir. Huzurevi, yetiştirme yurdu, cezaevi ve öğrenci yurdu gibi yerlerde kalanların bildirimini ilgili kurum yetkilisi, bildirim yapamayacak durumdaki kimsesizin bildirimini ise muhtar yapar.
Adrese dayalı hizmet sunan kuruluş, adres değişikliği beyan formunu elektronik ortamda Genel Müdürlüğe veya kâğıt ortamında en geç on iş günü içinde bulunduğu yerin nüfus müdürlüğüne gönderir. Mahkeme yazı işleri müdürü, aile kütüğünde tescil gerektiren bütün karar ve işlemleri, kesinleştirme veya düzenleme tarihinden itibaren on gün içinde o yerin nüfus müdürlüğüne bildirir.
Sürelerin hesabı ve aykırılığın sonucu
Kanunda gösterilen süre, olayın meydana geldiği günü izleyen günden işlemeye başlar. Süre, belirlenen son günde biter. Son gün resmî tatile denk gelirse süre, tatili izleyen ilk iş gününün çalışma saati sonunda sona erer.
Gerçeğe aykırı yerleşim yeri veya cüzdan talep belgesi veren köy ya da mahalle muhtarı, nüfus müdürlüğüne gerçek dışı beyanda bulunan kişi ve bu beyana tanıklık eden kişi altı aydan dört yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır. Adrese ilişkin yükümlülüğünü yerine getirmeyen ve yasağa aykırı davranan kamu görevlisi, 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun kamu idaresinin güvenirliğine ve işleyişine karşı suçlara ilişkin hükümlerine göre cezalandırılır.
Nüfus olayını kanundaki süre içinde bildirmeyen kamu görevlisine, fiil ayrıca suç oluştursa bile, nüfus memurunun teklifi ve ilçe nüfus müdürünün kararıyla idarî para cezası verilir. Adres değişikliğini süresinde bildirmeyen ile gerçeğe aykırı beyanda bulunan kişiye de idarî para cezası uygulanır. Yurt içinde bu cezayı mülkî idare amiri, yurt dışında dış temsilcilik verir. Kanunun 15. maddesinde belirtilen sağlık personeline ve 31. maddesinde belirtilen Cumhuriyet savcılıklarına, 68. maddedeki idarî para cezaları uygulanmaz.
Geçici ad ve soyadı işlemleri ile özel kayıt düzeltmeleri
Geçici 8. madde, 19 Ekim 2017 tarihli ve 7039 sayılı Kanunun 26. maddesiyle eklenmiştir. Bu hükümde, Soyadı Kanununun 3. maddesine aykırı soyadlar ile yazım, imla hatası veya düzeltme işaretinin kullanılmamasından doğan anlam değişikliği bulunan ad ve soyadları, kişinin iki yıl içinde yerleşim yerindeki nüfus müdürlüğüne yazılı başvurması kaydıyla, mahkeme kararı aranmaksızın il veya ilçe idare kurulu kararıyla bir defaya mahsus değiştirilebilir. Kurulun kararı kesindir. Hüküm, değişikliği zorunlu kılmaz.
5490 sayılı NÜFUS HİZMETLERİ KANUNU m. Geçici 8Kaynağı aç
Geçici 11. madde ayrı bir usul öngörür. Kişi üç yıl içinde yerleşim yerindeki nüfus müdürlüğüne yazılı başvurursa, Soyadı Kanununun 3. maddesine aykırı soyadlar, yazım veya imla hatası ya da düzeltme işaretinden kaynaklanan anlam değişiklikleri, genel ahlaka uygun olmayan ad ve soyadlar ile toplumca gülünç karşılandığı değerlendirilen ad ve soyadlar, mahkeme kararı olmaksızın il veya ilçe idare kurulu kararıyla bir defaya mahsus değiştirilebilir.
Bu geçici soyadı değişikliğinde erkek için, varsa karısının ve başvuru tarihinde ergin olmayan çocuklarının soyadı da düzeltilir. Kadın için düzeltme, varsa ergin olmayan evlilik dışı çocuklarının soyadını kapsar. Göçmen olarak Türk vatandaşlığına alınan kişide doğum yeri veya tarihi hatalıysa, ilgili geçici maddenin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren beş yıl içinde usulüne göre onaylanmış doğum belgesiyle başvurulması hâlinde kayıt nüfus müdürlüğünce düzeltilir.
Yazılı istem üzerine nüfus müdürlüğü iki soyadı işlemini kendisi yapar. Boşandığı eşinin soyadını kullanmasına izin verilen kadın, evlenmeden önceki soyadını kullanmak isteyebilir. Eşinin soyadını önceki soyadıyla birlikte taşıyan kadın da yalnız eşinin soyadını kullanmayı tercih edebilir.
Sık sorulan sorular
Sağ doğan çocuk kaç gün içinde bildirilmelidir?
Türkiye’de otuz, yurt dışında altmış gün içinde bildirim zorunludur. Sağlık kuruluşunda veya sağlık personeli nezaretinde gerçekleşen doğum, ayrıca beş iş günü içinde bulunulan yer nüfus müdürlüğüne bildirilir.
Nüfus kaydı mahkeme kararı olmadan düzeltilebilir mi?
Kural olarak kesinleşmiş mahkeme hükmü olmadıkça kayıt düzeltilemez ve kaydın anlamını değiştiren şerh konulamaz. Dayanak belgesine uygun maddî hatalar nüfus müdürlüğünce düzeltilebilir. Din bilgisi ise kişinin yazılı beyanına göre tescil edilir, değiştirilir, boş bırakılır veya silinir.
Adres değişikliği ne kadar sürede bildirilir?
Adres bildirimi yirmi iş günü içinde yapılır. Yazılı beyan esastır. Bildirim şahsen veya güvenli elektronik imzayla, nüfus müdürlüğüne ya da dış temsilciliğe yapılır.
Kimlik numarası değiştirilebilir mi?
Hayır. Türkiye Cumhuriyeti kimlik numarası kişiye bir defa verilir ve değiştirilemez. Kurumlar ile gerçek ve tüzel kişilerin işlem ve kayıtlarında bu numara esas alınır.
Nüfus kayıt örneği ne kadar süre geçerlidir?
Düzenlendiği tarihten itibaren yüz seksen gün içinde kullanılmazsa geçerliliğini kaybeder. Bakanlık, kullanım alanına göre bu süreyi otuz güne kadar kısaltabilir.
Yabancı boşanma kararı kendiliğinden kütüğe işlenir mi?
Hayır. Tescil, kanunda sayılan başvuruya, kararın verildiği devlet hukukuna göre yetkili makamca verilmiş ve usulen kesinleşmiş olmasına ve Türk kamu düzenine açıkça aykırı bulunmamasına bağlıdır. Şartlar yoksa tanıma 5718 sayılı Kanuna bırakılmıştır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy