Uluslararası Yat Sözleşmelerinde Yetki ve Hukuk

Uluslararası Yat Uyuşmazlıklarında Hukuki Çerçeve ve Gemi Niteliği

Yabancılık unsuru barındıran yat yapımı, satışı veya kiralaması gibi özel hukuk ilişkilerinde uygulanacak kurallar, Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi ve yabancı kararların tanınması ile tenfizi 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun m. 1 kapsamında yürütülür. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 931/1 uyarınca tahsis edildiği amaç suda hareket etmesini gerektiren, yüzme niteliği taşıyan ve pek küçük sayılmayan her vasıta, kendiliğinden hareket etme kabiliyeti bulunmasa dahi gemi niteliğindedir. Aynı maddenin ikinci fıkrasına göre suda iktisadi kazanç sağlama amacına özgülenen veya fiilen bu doğrultuda işletilen deniz araçları ticaret gemisi vasfını taşır. Söz konusu araçların tescili bakımından Türk Ticaret Kanunu m. 958 hükmü uyarınca, yabancı bir gemi sicilinde kayıtlı Türk gemileri ile Türk gemisi niteliği taşımayan araçlar Türk Gemi Siciline kaydedilemez.

Türk Mahkemelerinin Milletlerarası Yetkisi ve Genel Yetki Esasları

Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini 5718 sayılı Kanun m. 40 uyarınca iç hukukun yer itibarıyla yetki kuralları belirler. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 6/1 uyarınca genel yetkili mahkeme, davanın açıldığı tarihte davalı gerçek veya tüzel kişinin yerleşim yerinin bulunduğu yer mahkemesidir.

Davalının Türkiye sınırları dahilinde yerleşim yerinin bulunmadığı durumlarda 6100 sayılı Kanun m. 9/1 uyarınca genel yetkili mahkeme, ilgilinin Türkiye'deki mutad meskeninin yer aldığı yer mahkemesidir. Kanundaki diğer özel yetki hükümleri saklı kalmak üzere, malvarlığı haklarından kaynaklanan davalarda uyuşmazlığa konu malvarlığı değerinin bulunduğu yerde de yargılama yapılabilir. Bununla birlikte Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 10/1 uyarınca sözleşmeden kaynaklanan talepler, edimin ifa edileceği yer mahkemesi nezdinde de ileri sürülebilir.

Yetki Sözleşmesi ve Yabancı Mahkemenin Yetkilendirilmesi

Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 17/1 gereğince tacir sıfatını haiz taraflar veya kamu tüzel kişileri, mevcut ya da ileride doğabilecek uyuşmazlıkları için bir veya birden çok mahkemeyi yetkilendirebilir; aksi kararlaştırılmadıkça dava münhasıran seçilen bu mahkemelerde görülür. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 18 uyarınca üzerinde serbest tasarruf imkânı bulunmayan alanlarda ve kesin yetki kurallarının varlığında yetki sözleşmesi yapılamaz. Yetki sözleşmesinin geçerli sayılması için tarafların yazılı şekle uyması, hukuki ilişkinin belirli ya da tayin edilebilir olması ve yetkili kılınan mahkemeleri açıkça göstermesi zorunludur.

Yer itibarıyla münhasır yetki kuralının düzenlenmediği hallerde 5718 sayılı Kanun m. 47/1 uyarınca taraflar, yabancılık unsuru taşıyan borç ilişkilerinden kaynaklanan davaların yabancı bir devlet mahkemesinde görülmesini kararlaştırabilir; bu yetki mutabakatının geçerliliği yazılı delille ispatlanabilmesine bağlıdır. Yetki anlaşmasının mevcudiyetine rağmen davanın yetkili Türk mahkemesinde incelenebilmesi, yabancı mahkemenin kendisini yetkisiz görmesi veya Türk mahkemesi önünde süresinde ve usulünce yetki itirazında bulunulmaması halinde mümkündür. Buna karşılık 5718 sayılı Kanun m. 47/2 gereğince tüketici, iş ve sigorta sözleşmelerinde kanunun 44, 45 ve 46 ncı maddeleriyle koruyucu nitelikte yetkili kılınan mahkemelerin yetkisi sözleşmeyle bertaraf edilemez.

Yat Sözleşmelerinde Borç İlişkilerine Uygulanacak Hukuk

Sözleşmeden doğan borç ilişkilerinde uygulanacak hukuk, 5718 sayılı Kanun m. 24/1 çerçevesinde tarafların açık iradelerine göre veya sözleşme maddeleri ile olayın koşullarından tereddüde yer bırakmayacak biçimde anlaşılan örtülü iradelerine göre belirlenir. Taraflar seçtikleri hukukun sözleşmenin tamamına veya belirli bir bölümüne uygulanmasını kararlaştırabilir. Kanunun 24/3 maddesi uyarınca hukuk seçimi sözleşme kurulduktan sonra da her zaman yapılabilir veya değiştirilebilir; akdin kurulmasından sonra gerçekleştirilen hukuk seçimi üçüncü şahısların haklarına halel gelmemek şartıyla geçmişe etkili geçerlilik kazanır.

Tarafların hukuk seçimi yapmamış olmaları hâlinde 5718 sayılı Kanun m. 24/4 uyarınca sözleşmeden doğan borç ilişkisine o sözleşmeyle en sıkı ilişkili olan hukuk uygulanır. Bu hukuk; karakteristik edim borçlusunun sözleşmenin kuruluşu sırasındaki mutad meskeni hukuku, ticarî veya meslekî faaliyetler gereği kurulan sözleşmelerde karakteristik edim borçlusunun işyeri, bulunmadığı takdirde yerleşim yeri hukuku, birden çok işyeri varsa söz konusu sözleşmeyle en sıkı ilişkili işyeri hukuku kabul edilir; hâlin bütün şartlarına göre daha sıkı ilişkili bir hukukun bulunması hâlinde ise sözleşme o hukuka tâbi olur. Mesleki veya ticari olmayan amaçla mal veya hizmet ya da kredi sağlanmasına yönelik tüketici sözleşmelerinde ise 5718 sayılı Kanun m. 26/1 uyarınca, tüketicinin mutad meskeni hukukunun emredici hükümleri uyarınca sahip olacağı asgari koruma saklı tutulur.

Yat Üzerindeki Aynî Haklarda Menşe Ülke Hukuku

Yat uyuşmazlıklarında borçlandırıcı işlem sınırlarını aşan ve mülkiyet ya da sınırlı aynî hakları ilgilendiren iddialarda 5718 sayılı Kanun m. 22 devreye girer. Hava, deniz ve raylı taşıma araçları üzerindeki aynî haklar kural olarak menşe ülke hukukuna tabidir. Deniz taşıma araçlarında menşe ülke, aynî hakların tescil edildiği sicil yeri; şayet araç bakımından böyle bir sicil yeri mevcut değilse bağlama limanı olarak belirlenir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy