Uluslararası taşımada hukuki sorumluluk, malın bir ülkeden başka ülkeye götürülmesi sırasında doğan ticari ilişkilerde; taşıma türüne, tarafların ülkelerine, sözleşme hükümlerine ve ilgili uluslararası düzene göre değişir. Gönderen, taşıyıcı ve alıcının yanında freight forwarder, gümrük müşaviri, sigortacı, depo işletmecisi, liman işletmesi ve alt taşıyıcı da bulunabilir. Taşıyıcı kural olarak malı teslim aldığı andan alıcıya teslim ettiği ana kadar malın korunmasından sorumludur. Hasar, kayıp, eksik teslim ve gecikme bu sorumluluğu gündeme getirebilir; sorumluluk mutlak ve sınırsız değildir.
Sorumluluğun yayıldığı aşamalar
Sorumluluk tartışması yalnız yoldaki taşımaya sıkışmaz. Malın teslim alınması, yüklenmesi, ambalajlanması, gümrük işlemleri, taşıma belgelerinin düzenlenmesi, sigortalanması, aktarma noktalarında korunması, zamanında teslim ve hasarsız ulaştırma da bu tartışmanın içine girebilir. Hangi aşamada kimin sorumlu sayılacağı, somut taşıma türü ve sözleşmeyle birlikte değerlendirilir.
Taşıma türüne göre düzen ve hukuk seçimi
Karayolu, deniz, hava ve demiryolu taşımaları aynı hükümlere bağlanamaz. Uluslararası karayolunda CMR öne çıkar. Deniz taşımada konişmento, navlun sözleşmesi ve deniz ticareti hükümleri; hava taşımada airwaybill ve uluslararası hava kuralları; demiryolunda ise bu taşıma türüne özgü uluslararası düzenlemeler gündeme gelebilir.
Taraflar sözleşmede uygulanacak hukuku belirleyebilir. Seçim yapılırken emredici uluslararası hükümler dikkate alınır. Bazı taşıma türlerinde sorumluluğun sözleşmeyle tamamen kaldırılması veya sınırlanması mümkün olmayabilir. Hangi hükmün emredici olduğu ve hangi taşıma türünü kapsadığı her olayın kendi düzenine bırakılır.
Taşıyıcının genel sorumluluğu
Taşıyıcı, malı teslim aldığı andan alıcıya teslim ettiği ana kadar korunmasından kural olarak sorumludur. Malın hasara uğraması, kaybolması, eksik teslim edilmesi veya geç teslim edilmesi bu sorumluluğu gündeme getirir. Sorumluluk mutlak ve sınırsız değildir.
Taşıyıcı, zararın kendi kusurundan kaynaklanmadığını ispat ederek sorumluluktan kurtulabilir. Yetersiz ambalaj, malın niteliği hakkında yanlış bilgi, malın doğal yapısı veya mücbir sebep sorumluluğu sınırlayabilir. Kurtulma ile sınırlanma aynı kesinlikte sonuçlar değildir.
Uluslararası taşımada taşıyıcı sorumluluğu çoğu zaman belirli limitlerle sınırlıdır. Yüksek değerli mallarda malın gerçek değerinin bildirilmesi ve uygun sigortanın yaptırılması önem taşır. Aksi halde tazminat, gerçek zarar tutarının altında kalabilir. Bu çerçeve belirli bir limit tutarı veya hesap yöntemi göstermez.
CMR’de teslimden teslime sorumluluk
CMR; taşıma senedi, teslim alma, hasar, kayıp, gecikme ve tazminat bakımından uluslararası karayolu taşımasının çerçevesini oluşturur. Taşıyıcı, malı teslim aldığı andan teslim ettiği ana kadar sorumludur.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin E. 2015/817, K. 2015/2126 sayılı kararında CMR’nin 17. maddesi, taşıyıcının malları teslim aldığı andan teslim zamanına kadar tamamen veya kısmen kayıp, hasar ve gecikmeden sorumlu olduğunu belirtir. Aynı dairenin E. 2014/14730, K. 2015/36 sayılı kararında CMR’nin 17/1. maddesi, yükün teslim alındığı andan teslim edilinceye kadar kısmen veya tamamen kaybı ile doğacak hasarı taşıyıcının sorumluluğuna bağlar.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2015/817, K. 2015/2126Kaynağı aç
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2014/14730, K. 2015/36Kaynağı aç
E. 2015/817, K. 2015/2126 sayılı karara göre gönderen veya gönderilen, eşyanın taşıyana tam ve ayıptan ari teslim edildiğini, buna rağmen varış yerinde aynı durumda olmadığını ispatlarsa, hasarın taşıyıcının kusurundan ileri geldiğinin ayrıca ispatı aranmaz. Taşıyıcının sorumluluğu kusur sorumluluğu olmakla birlikte ispat yükü tersine çevrilmiştir. Sorumlu olmadığını savunan taşıyan, kendisine atfedilebilir bir kusur bulunmadığını ispat etmelidir.
Kurtulma sebepleri ve ispat
CMR’nin 17/2. maddesinde sorumlu olmama; kayıp, hasar veya gecikmenin istek sahibinin hatası ya da ihmalinden doğması, taşıyıcının hatası olmaksızın istek sahibinin talimatından kaynaklanması, yüke özgü bir kusur ya da taşıyıcının önlemesine olanak bulunmayan bir durum ile sınırlıdır. Bu hallerin gösterilmesi, CMR’nin 18/1. maddesi uyarınca taşıyıcıya düşer.
Kaçınılamaz ve önlenemez hal bakımından, deneyimli ve basiretli bir taşıyıcının göstermesi gereken özenin gösterilmiş olması aranır. Bu özen ölçüsü, 17/2. maddedeki bütün kurtulma sebeplerine kendiliğinden yayılan ayrı bir şart olarak anlatılmaz.
E. 2015/817, K. 2015/2126 sayılı kararda yangının elektrik tesisatından kaynaklandığı belirlenmiş; aracın muayenesinin yapılmış ve kaza anında geçerli olması, davalıları sorumluluktan kurtaracak bir özen sayılmamıştır. Kazanın önlenemeyeceği yolundaki bilirkişi raporlarına dayanılarak hüküm kurulması bozma nedeni yapılmıştır. Karardaki karşı görüş ise somut yangını kaçınılamaz ve önlenemez sebep sayarak yerel ret kararını doğru bulmuştur. Bu ayrım, her yangının kendiliğinden sorumluluk doğurduğu veya her yangının kurtulma sebebi olduğu biçiminde genel bir kurala dönüştürülemez.
Ambalaj, kontrol ve dürüstlük
Ambalajlama hatası nedeniyle mal hasara uğrarsa taşıyıcı bu zarardan sorumlu tutulamayabilir. Bu ihtimal, her ambalaj kusurunda kesin bir kurtuluş sonucu vermez.
CMR’nin 17/4-b maddesi, ambalajlanmadıkları veya kötü ambalajlandıkları zaman özellikleri gereği fire veren ya da hasara uğrayan mallarda, ambalajın bulunmaması veya hatalı olması halinde taşıyıcının sorumlu tutulamayacağını düzenler. E. 2014/14730, K. 2015/36 sayılı karara göre bu sonuç, CMR’nin 18/5. maddesi uyarınca taşıyıcının üzerine düşen bütün önlemleri aldığının kanıtlanmasına bağlıdır.
Ambalaj hatasının ayrıca araştırma yapılmadan kolayca fark edilebileceği hallerde, taşıyıcının durumu gönderene bildirerek onu uyarması dürüstlük ilkesinin gereği sayılmıştır. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 2. maddesine göre herkes haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken dürüstlük kurallarına uymak zorundadır. Bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 2Kaynağı aç
CMR’nin 8/1-b maddesi, taşıyıcının yükü teslim alırken yükün ve ambalajın görünür durumunu kontrol etmesini öngörür. Aynı maddenin 2. fıkrası, buna ilişkin çekincelerin gerekçeleriyle belirtilmesini ister. CMR’nin 9/2. maddesine göre çekince konulmamışsa, yükün ve ambalajların görünüş itibarıyla iyi durumda olduğu varsayılır.
E. 2014/14730, K. 2015/36 sayılı kararda taşınan emtianın hasarlı teslim edildiği dosya kapsamıyla sabit görülmüş ve sorumluluktan kurtulmaya yönelik ispat yükü taşıyıcıda kabul edilmiştir. Hasarın nasıl ve neden kaynaklandığı ile varsa bütün önlemlerin ve uyarıların, uluslararası taşıma hukuku konusunda uzman bir bilirkişinin de bulunduğu kurulca denetlenmeden hüküm kurulması bozulmuştur. Karar, ret türünü usul veya esas diye ayırmamaktadır.
Gönderenin bilgi ve belge yükümlülüğü
Gönderen, taşınacak mal hakkında doğru bilgi vermek, malı taşıma şartlarına uygun ambalajlamak, gerekli belgeleri hazırlamak ve gümrük için doğru beyan ile evrak sunmakla yükümlüdür.
Malın tehlikeli madde olduğunun bildirilmemesi, yanlış GTİP kullanılması, eksik fatura, hatalı menşe belgesi veya özel taşıma koşullarının belirtilmemesi gönderenin sorumluluğunu doğurabilir. Her yanlışlık bu sonucu kendiliğinden doğurmaz.
Alıcının teslim ve kontrol yükümlülüğü
Alıcı, malı teslim alma, teslim sırasında kontrol etme ve varsa hasar veya eksikliği zamanında bildirme yükümlülüğü altındadır.
Alıcının malı zamanında teslim almaması ardiye, demuraj, detention ve ek taşıma masrafı doğurabilir. Bu masrafların hangi tarafa ait olacağı sözleşme ve teslim şekline göre belirlenir.
Freight forwarderın sıfatı
Freight forwarderın sorumluluk alanı, işlemde üstlendiği role göre değişir. Salt aracılıkla sınırlı kalındığında sorumluluk daha dar olabilir. Taşımanın kendi adına üstlenilmesi, müşteriye doğrudan taşıma sözü verilmesi ya da navlun faturasının kesilmesi, forwarderın taşıyıcıya benzer biçimde sorumlu görülmesine yol açabilir.
Deniz ve hava taşıması
Deniz taşımada sorumluluk; malın gemiye yüklenmesi, taşıma süreci ve boşaltma aşamalarına göre değerlendirilir. Hasarın gemide, limanda, konteyner içinde veya yükleme sırasında meydana gelmesi sorumluluğu belirler. Konişmento, malın teslim alındığını, taşınacağını ve teslim edilecek kişiyi gösterir.
Havayolu taşıyıcısının sorumluluğu, taşıma sözleşmesine ve uygulanacak uluslararası düzenlemelere göre belirlenir. Değerin bildirilmemesi veya yeterli sigortanın bulunmaması tazminatı sınırlayabilir. Hangi hava düzenlemesinin uygulanacağı somut taşımaya ve sözleşmeye bağlıdır.
İki sigorta türünün ayrımı
Nakliyat emtia sigortası taşınan malı doğrudan korur. Taşıyıcı sorumluluk sigortası ise taşıyıcının hukuken sorumlu olduğu durumda devreye girer. Bu iki sigorta birbirinden farklıdır. Yalnızca taşıyıcı sorumluluk sigortasına güvenmek bazı zararları teminat dışında bırakabilir. Poliçe teminatı olay bazında değişir.
Poliçede teminat kapsamı, istisnalar, taşıma güzergâhı, yükleme-boşaltma, aktarma noktaları ve bildirim süreleri incelenmelidir. Hasarda süresinde bildirim yapılmaması sigorta tazminatının reddine neden olabilir. Her poliçe için aynı süre ve aynı sonuç geçerli değildir.
Gümrük ve teslim şekli
Yanlış beyan, eksik belge, hatalı GTİP, menşe sorunu, kıymet uyuşmazlığı veya ithalat izni eksikliği malın gümrükte beklemesine ya da idari yaptırım uygulanmasına yol açabilir. Gümrükten doğan sorumluluk her durumda tek bir tarafa bağlanmayabilir.
Incoterms masraf ve risk paylaşımını belirler. DDP teslimde satıcı ithalat işlemlerine kadar geniş sorumluluk üstlenir. EXW teslimde alıcı, taşıma ve gümrük organizasyonunda daha fazla sorumluluk alır. Kısaltmalar bütün yükümlülükleri göstermez.
Sözleşmede yalnız teslim şeklinin kısaltmasının yazılması yeterli görülmez. Teslim yeri, liman, ülke ve uygulanacak Incoterms versiyonu da belirtilmelidir. Bu, sözleşme hazırlığına ilişkin bir gerekliliktir.
Zararın ispatı ve belgeler
Hasar, kayıp veya gecikmede tazminat istenebilmesi için zararın varlığı, miktarı, sorumlu taraf ve illiyet bağı ispatlanmalıdır.
Mal hasarlı teslim edilmişse teslim anında tutanak tutulması, fotoğraf ve video kaydı alınması, ekspertiz raporu düzenlenmesi ve taşıyıcıya yazılı bildirim yapılması önerilir. Kayıpta taşıma zinciri incelenir. Gecikmede kararlaştırılan teslim süresi, gecikmenin nedeni ve doğan zarar ortaya konulur. Bu işlemlerin yapılmaması her olayda kendiliğinden hak kaybı doğurmaz.
İspatta karayolu taşıma belgesi, deniz ve hava taşıma belgeleri, ticari fatura ile koli dökümü, gümrük beyanı, teslim ve hasar kayıtları, ekspertiz, sigorta poliçesi, araç izleme verisi, liman ve antrepo kayıtları ile tarafların yazışmaları gündeme gelebilir. Bu belgelerin hepsi her uyuşmazlıkta zorunlu ya da yeterli değildir.
Teslimden sonra geç düzenlenen belgeler veya sonradan oluşturulan tutanaklar ispat gücünü zayıflatabilir. Yabancı belgeler için tercüme, apostil, noter onayı veya resmî kayıt gerekebilir. Hangi belgede hangisinin aranacağı ülkeye ve belge türüne göre değişir.
Yetkili mahkeme ve tahkim
Taraflar sözleşmede yetkili mahkemeyi veya tahkim yolunu belirlemişse uyuşmazlık bu hükümlere göre çözülebilir. Bu konuda hüküm yoksa yetki tartışmaları uzayabilir. Tahkim şartının açık ve uygulanabilir olması gerekir.
Sık sorulan sorular
Taşıyıcı hangi andan itibaren sorumludur?
Kural olarak malı teslim aldığı andan alıcıya teslim ettiği ana kadar sorumludur. CMR’nin 17. maddesi de kayıp, hasar ve gecikme bakımından teslimden teslime kadar sorumluluğu düzenler.
Hasarın taşıyıcının kusurundan doğduğu ayrıca ispat edilir mi?
Eşyanın ayıpsız teslim edilmesine rağmen aynı durumda varmadığı ispatlanırsa, hasarın taşıyıcının kusurundan doğduğu ayrıca ispatlanmaz. Sorumlu olmadığını savunan taşıyıcı, CMR’nin 17/2 ve 18/1. maddeleri çerçevesinde kurtulma sebebini ispatlar. Kaçınılamaz ve önlenemez halde ayrıca deneyimli ve basiretli taşıyıcı özeni aranır.
Talimat taşıyıcıyı ne zaman sorumluluktan çıkarır?
Kayıp, hasar veya gecikme, taşıyıcının hatasından değil, istek sahibinin verdiği talimattan ileri gelmişse CMR’nin 17/2. maddesindeki talimat istisnası gündeme gelir. Bu durumda ispat yükü taşıyıcıdadır.
Ambalaj hatası taşıyıcıyı her zaman sorumluluktan kurtarır mı?
Hayır. Ambalaj hatasından doğan hasarda taşıyıcı sorumlu tutulamayabilir. CMR’nin 17/4-b maddesindeki sonuç, 18/5. madde uyarınca üzerine düşen bütün önlemlerin alındığının kanıtlanmasına bağlıdır. Kolayca görülen hatada gönderenin uyarılması ise dürüstlük kuralı ve kontrol ile çekince hükümleriyle ayrıca değerlendirilir.
Mal sigortası taşıyıcı sorumluluk sigortasının yerine geçer mi?
Geçmez. Nakliyat emtia sigortası malı doğrudan korur; taşıyıcı sorumluluk sigortası taşıyıcı hukuken sorumluysa devreye girer. Yalnızca ikinci teminata güvenmek bazı zararları kapsam dışında bırakabilir.
DDP ile EXW sorumluluğu nasıl ayırır?
DDP’de satıcı ithalat işlemlerine kadar geniş sorumluluk üstlenir. EXW’de alıcı taşıma ve gümrük organizasyonunda daha fazla sorumluluk alır. Kısaltmayla birlikte teslim yeri, liman, ülke ve Incoterms versiyonu da yazılmalıdır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy