Türk Hukukunda Vakıf Kuruluşu ve Hukuki Esasları

Vakfın Hukuki Niteliği ve Kuruluş Esasları

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 101/1 uyarınca vakıf, gerçek veya tüzel kişilerin yeterli mal ve hakları belirli ve devamlı bir amaca tahsis etmeleriyle teşekkül eden tüzel kişiliğe haiz mal topluluğudur. Özel hukuk tüzel kişiliği bulunan vakıflara, Türk Medeni Kanunu m. 101/2 uyarınca malvarlığının bütünü, mevcut veya ileride doğacak gelirleri ya da ekonomik değer taşıyan haklar özgülenebilir. Bununla birlikte Kanunun 101/4 maddesi gereğince Cumhuriyetin anayasal nitelik ve ilkelerine, hukuka, ahlaka, milli birlik ve menfaatlere aykırı düşen yahut belirli bir ırk veya cemaat mensuplarını desteklemeyi hedefleyen vakıfların kurulması mümkün değildir.

Yeni bir vakıf kurma iradesi noter huzurunda düzenleme şeklinde hazırlanan resmi bir senetle veya ölüme bağlı tasarruf yoluyla açıklanır. Ölüme bağlı tasarruf yoluyla oluşturulmak istenen vakıf, vakfedenin ölümünden sonra tescil edilmek üzere kurulabilir. Vakıf senedinde vakfın amacı ve bu amaca özgülenen mal ve haklar amaçları gerçekleştirmeye yetecek ölçüde belirlenmişse, senette diğer eksikliklerin bulunması tescil başvurusunun reddini gerektirmez. Bahse konu eksiklikler mahkeme tarafından tescil kararı verilmeden tamamlatılabilir.

Tescil Yargılaması ve Sicil Kaydı

Vakfın tescilinin talep edildiği asliye hukuk mahkemesi, tescil işlemine ilişkin olarak Vakıflar Genel Müdürlüğünün görüşünü alır. Mahkeme gerek görmesi durumunda vakfedeni dinleyebilir, bilirkişi incelemesi yaptırabilir ve yapılan inceleme neticesinde tescil konusunda karar verir. Mahkemenin vakfın tescil istemini reddetmesi halinde ilgililerce bu karara karşı temyiz yoluna başvurulabilir.

Mahkemece vakfın tesciline karar verilmesi durumunda vakıf tüzel kişilik kazanır. Kararla birlikte vakıf, yerleşim yeri mahkemesi nezdinde tutulan sicile tescil edilir ve Vakıflar Genel Müdürlüğünde tutulan merkezi sicile kaydedilir. Merkezi sicile kaydı gerçekleştirilen vakıf, Resmî Gazete'de ilan olunur.

Vakıf Mal Varlığı ve Mülkiyet Düzeni

Yeni vakıfların kuruluşunda amaçlarına göre özgülenecek asgari mal varlığı her yıl Vakıflar Meclisi tarafından belirlenir. Vakfın tescil edilip tüzel kişilik kazanmasıyla özgülenen malların mülkiyeti ile haklar vakfa geçer. Tescile karar veren mahkeme, vakfedilen taşınmazın vakıf tüzel kişiliği adına tescil edilmesini tapu idaresine bildirir. Vakıflar mal edinebilir ve malları üzerinde tasarrufta bulunabilir; ancak vakıfların malları üzerinde zilyetlik yoluyla kazanma hükümleri uygulanamaz.

Vakıflar, Vakıflar Genel Müdürlüğüne bilgi vermek şartıyla kurulmuş şirketlere ortak olabilir. Bununla birlikte, şirketler de dahil olmak üzere iktisadi işletmelerden elde edilen gelirlerin vakfın amacından başka bir amaca tahsis edilmesi mümkün değildir.

Yönetim Organı ve İdari Denetim

Yeni kurulan vakıfların yönetim organı vakıf senedine göre teşekkül eder. Bu vakıfların yönetim organlarında görev alan kişilerin çoğunluğunun Türkiye'de yerleşik bulunması zorunludur. Hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik ve kaçakçılık gibi suçların birinden mahkûm olan kişiler vakıflarda yönetici olamaz. Vakıf organlarında ölüm, istifa veya herhangi bir sebeple eksilme olması halinde eksiklik öncelikle vakıf senedindeki kurallara göre tamamlanır. Senette kural bulunmaması durumunda senet değişikliği yapılarak eksiklik giderilir; vakıf senedinde eksikliğin nasıl tamamlanacağı açıkça düzenlenmişse senet değişikliğine gidilmesi önlenmiş olur.

Vakfın mallarını ve gelirlerini amacına uygun kullanmayan, ağır ihmal ve kasıtlı fiilleriyle vakfı zarara uğratan, denetim makamınca belirlenen noksanlık ve yanlışlıkları düzeltmeyen, medeni hakları kullanma ehliyetini kaybeden veya görevini sürekli yapmasına engel teşkil edecek bir hastalığa yahut maluliyete yakalanan vakıf yöneticileri, Vakıflar Meclisinin vereceği karara dayanılarak denetim makamının başvurusu üzerine vakfın yerleşim yeri asliye hukuk mahkemesince görevden alınabilir. Ayrıca haklı sebeplerin bulunması durumunda mahkeme, vakfın yönetim organı veya Vakıflar Genel Müdürlüğünün talebi üzerine diğerinin yazılı görüşünü alarak vakfın örgütünü, yönetimini ve işleyişini değiştirebilir.

Vakıf yöneticileri, yılda en az bir defa düzenlenecek iç denetim raporları ile bu denetimin sonuçlarını rapor tarihini takip eden iki ay içerisinde Vakıflar Genel Müdürlüğüne bildirmekle yükümlüdür. Vakıfların amacına ve yasalara uygunluğunun denetimi ile iktisadi işletmelerinin faaliyet ve mevzuata uygunluk denetimi Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yürütülür.

Vakfın Sona Ermesi ve Malların Tasfiyesi

Vakfın güttüğü amacın gerçekleşmesi imkânsız hale geldiğinde yönetim organı yahut Vakıflar Genel Müdürlüğü, yetkili asliye hukuk mahkemesine başvuruda bulunarak bu durumun sicile tescilini talep eder. Mahkeme, somut duruma göre taraflardan birinin yazılı görüşünü aldıktan sonra vakfın dağılması ve tasfiye kurulunun teşekkülü talebini karara bağlayarak tescil işlemini yapar. Vakfın sona erme hali merkezi sicile işlenir ve Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından Resmî Gazete’de ilan edilir.

Tasfiye sürecinde borçlar ödendikten sonra kalan mal ve haklar öncelikle vakıf senedindeki düzenlemeye göre ilgili kuruluşa intikal ettirilir. Senette buna dair özel bir hüküm yer almıyorsa, Vakıflar Genel Müdürlüğü ile malvarlığının devredileceği vakfın mütalaası alınmak suretiyle mahkeme kararıyla benzer amaç güden bir vakfa aktarılır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy