Tüp bebek tedavisinde hukuki sorumluluk, tedavinin tıbbi standartlara aykırı yürütülmesi, hastanın yeterince bilgilendirilmemesi, üreme hücrelerinin veya embriyonun karışması, saklama koşullarının ihlali, yanlış ilaç dozu, laboratuvar hatası, eksik kayıt, yanıltıcı başarı oranıyla yönlendirme ya da tedavinin mevzuata aykırı yürütülmesi hâlinde doğabilir. Bu sayılan durumlar sorumluluğu mümkün kılar; her olayda kusur ve zarar bağlantısı ayrıca değerlendirilir.
Merkezlerin yapısı ve başvuruda aranan belgeler
Üremeye yardımcı tedavi merkezleri; kamu kurum ve kuruluşlarına bağlı sağlık uygulama ve araştırma merkezleri ile hastaneler, tıp merkezleri, özel hastaneler veya gerçek kişi ve özel hukuk tüzel kişilerine ait müstakil merkezler bünyesinde çalışabilir.
Tedaviye başvuran adayların evli olması ve ekindeki bilgilendirilmiş muvafakat formunu birlikte doldurması gerekir. Merkez, eşlerin nüfus cüzdanı ile evlilik cüzdanının asıllarını görmeli, fotokopi ve fotoğraflarını almalı, belgelerin o kişilere ait olup olmadığını denetlemelidir.
Komplikasyonun hata sayılmadığı hâller
Yumurta toplama sırasında enfeksiyon, kanama, organ yaralanması veya anesteziye bağlı komplikasyon görülmesi, her zaman hekim hatası anlamına gelmez. İşlemden önce gerekli değerlendirme yapılmamışsa, hasta riskler hakkında aydınlatılmamışsa, sterilizasyon kurallarına uyulmamışsa, komplikasyon geç fark edilmişse veya işlemden sonra takip yapılmamışsa sorumluluk gündeme gelebilir.
Rızadan önce yapılması gereken aydınlatma
Tıbbi müdahalede hastanın rızası aranır. Rıza alınırken hasta veya kanuni temsilcisi, müdahalenin konusu ve sonuçları bakımından bilgilendirilir. Formdaki bilgiler sözlü olarak da aktarılır, form hasta veya kanuni temsilcisine imzalatılır ve bir nüshası hastaya verilir.
Matbu bir formun imzalatılması, geçerli aydınlatma için tek başına yeterli olmayabilir. Riskler anlatılmamışsa, başarı ihtimali abartılmışsa, embriyonun saklama koşulları açıklanmamışsa veya tedavi maliyeti yanıltıcı biçimde aktarılmışsa, aydınlatılmış onamın geçerliliğinden söz etmek güçleşebilir. Bu ihtimaller imzalı her formu kendiliğinden geçersiz sayan kesin bir sonuç yaratmaz.
Tanıtım, istatistik ve reklam yasağı
Merkezler, tıbbi deontoloji ve mesleki etik kurallara aykırı şekilde insanları yanıltan, yanlış yönlendiren ve talep yaratmaya yönelik tanıtım yapamaz. İstatistiklerin Bakanlık izni olmadan bilimsel yayın organları dışında yayımlanması ve abartılı sonuç ya da başarı oranlarıyla hasta ile kamuoyunun yanlış bilgilendirilmesi yasaktır.
Üremeye yardımcı tedavi uygulamaları ve yönetmelik kapsamı dışındaki uygulamalar hakkında, bilgilendirme amacı taşısa bile basın ve diğer iletişim araçlarıyla reklam yapılamaz.
Fazla embriyonun saklanması ve imhası
Adaylardan ihtiyaçtan fazla embriyo elde edilirse, eşlerin ikisinin de rızası alınarak embriyolar dondurulup saklanır. Saklama bir yılı geçerse, çiftlerin her yıl saklamanın sürmesini isteyen imzalı dilekçe vermesi gerekir.
Saklanan embriyolar; eşlerin birlikte istemesi, eşlerden birinin ölmesi, boşanmanın hükümle kesinleşmesi veya belirlenen sürenin bitmesi hâlinde, müdürlükte kurulacak komisyonca tutanağa bağlanarak imha edilir. Numuneler belirli sürelerle saklanabilir. Beş yılı aşan saklama Bakanlığın iznine bağlıdır.
Kayıt defterleri, saklama ve dosyaya erişim
Merkezde protokol, cerrahi müdahale ve laboratuvar için ayrı kayıt defterleri bulunur. Merkeze başvuran her hasta protokol defterine işlenir.
Merkez, yönetmelikte öngörülen form ve dokümanları en az otuz yıl saklar. Bakanlık istediğinde bu belgeleri gönderir.
Hasta, sağlık durumuna ilişkin dosya ve kayıtları kendisi, vekili veya kanuni temsilcisi aracılığıyla inceleyebilir ve suretini alabilir. Kayıtlardaki eksik, belirsiz veya hatalı tıbbi ve kişisel bilgilerin düzeltilmesini de isteyebilir.
Soybağının değiştirilmesi ve çocukların karışması
Türk Ceza Kanunu’nun 231. maddesinin birinci fıkrasına göre, bir çocuğun soybağını değiştiren veya gizleyen kişi bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 231Kaynağı aç
Aynı maddenin ikinci fıkrası, özen yükümlülüğüne aykırı davranarak sağlık kurumundaki bir çocuğun başka bir çocukla karışmasına neden olan kişiyi bir yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırır. Bu hüküm sağlık kurumundaki çocukların karışmasına ilişkindir.
İdari eylemden önce idareye başvuru
İdari eylem nedeniyle hakkı ihlal edilen kişi, idari dava açmadan önce ilgili idareye başvurarak hakkının yerine getirilmesini ister. Başvuru, eylemin yazılı bildirimle veya başka suretle öğrenildiği tarihten itibaren bir yıl içinde ve her hâlde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde yapılır. Hüküm idari eylemlere ilişkindir.
2577 sayılı İDARİ YARGILAMA USULÜ KANUNU m. 13Kaynağı aç
İsteğin kısmen veya tamamen reddedilmesi hâlinde dava, ret işleminin tebliğini izleyen günden itibaren dava süresi içinde açılabilir. İdare otuz gün içinde cevap vermezse dava, bu sürenin bittiği tarihten itibaren yine dava süresi içinde açılabilir.
Görevli olmayan adli yargı merciinde açılan tam yargı davası görev yönünden reddedilirse, daha sonra idari yargıda açılacak davada birinci fıkradaki idareye başvurma şartı aranmaz. İstisna, görevden ret ve ardından açılan idari yargı davasıyla sınırlıdır.
Maddi ve manevi tazminat
Hekim veya klinik hatası nedeniyle zarar gören çiftler, şartları oluşmuşsa maddi ve manevi tazminat isteyebilir. Talebin kabulü, olayda aranan şartların gerçekleşmesine bağlıdır.
Sık sorulan sorular
Yumurta toplamdaki komplikasyon her zaman hekim hatası mıdır?
Hayır; enfeksiyon, kanama, organ yaralanması veya anestezi komplikasyonu her zaman hekim hatası anlamına gelmez. Değerlendirme, aydınlatma, sterilizasyon, komplikasyonun zamanında fark edilmesi veya işlem sonrası takip eksikse sorumluluk gündeme gelebilir.
İmzalanan matbu form aydınlatma için yeterli midir?
Matbu formun imzalatılması tek başına yeterli olmayabilir. Risklerin anlatılmaması, başarının abartılması, saklama koşullarının açıklanmaması veya maliyetin yanıltıcı anlatılması, geçerli aydınlatılmış onamı güçleştirebilir.
Saklanan embriyo hangi hâllerde imha edilir?
Eşlerin birlikte talebi, eşlerden birinin ölümü, boşanmanın hükmen sabit olması veya belirlenen sürenin bitmesi hâlinde embriyolar komisyonca tutanakla imha edilir. Beş yıldan uzun saklama Bakanlık iznine bağlıdır.
İdari eylemde idareye hangi sürelerde başvurulur?
Başvuru, eylemin yazılı bildirimle veya başka suretle öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her hâlde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde yapılır. Ret işleminin tebliğinden veya otuz gün cevap verilmemesinin bitiminden sonra dava, dava süresi içinde açılabilir.
Görev yönünden retten sonra idareye yeniden başvurulur mu?
Hayır. Görevli olmayan adli yargı merciindeki tam yargı davası görevden reddedilirse, sonradan idari yargıda açılacak davada ön başvuru şartı aranmaz.
Çocukların sağlık kurumunda karışmasının cezası nedir?
Özen yükümlülüğüne aykırı davranarak sağlık kurumundaki bir çocuğun başka çocukla karışmasına neden olan kişi, bir yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy