Teminat Senedi Hukuki Niteliği ve İtiraz Yolları

Teminat Senedi Kavramı ve Bono Unsurları

Teminat senedi; ticari bir alışverişin, kira ilişkisinin, teslim yükümlülüğünün veya sözleşmesel bir borcun ifasını temin ve güvence altına alma gayesiyle düzenlenen senettir.

Bir senedin bono veya emre yazılı senet sayılabilmesi için 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 776 uyarınca senet metninde bono veya emre yazılı senet kelimesini içermesi zorunludur. Senet Türkçe dışında bir dille yazılmışsa o dilde bono karşılığı kullanılan kelimenin bulunması gerekir. Bunun yanı sıra kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadi, vade, ödeme yeri, lehtarın adı, düzenlenme tarihi ve yeri ile düzenleyenin imzası kanunen aranan unsurlardır.

Senet Üzerindeki Teminat Kaydının Kambiyo Vasfına Etkisi

Senet üzerinde yalnızca teminat senedidir ya da teminat içindir ibaresinin yer alması, her somut olayda tek başına senedin kambiyo senedi vasfını ve mücerretliğini ortadan kaldırmayabilir. Bononun kayıtsız ve şartsız bir ödeme vaadi içermesi asıl olduğundan, kaydın bu niteliği zedeleyip zedelemediği değerlendirilir.

Teminat senedinin dayandığı asıl ilişkide, senedin bağlandığı sözleşmede düzenlenme tarihine, vadesine, bedeline ve hangi borcun teminatı olarak verildiğine açıkça atıf yapılması borçlunun savunmasının ispatı açısından önem taşır. Bu unsurların sözleşmede açıkça ilişkilendirilmemesi durumunda mahkemenin senedi bağımsız bir bono olarak kabul etmesi ihtimali ortaya çıkar.

Kambiyo Takibinde Şikâyet ve İtiraz Usulü

Kambiyo takibinde ödeme emrine, takip dayanağı olan senet kambiyo senedi vasfını haiz değilse 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 168/3 gereğince beş gün içinde icra mahkemesine şikâyet edilmesi lüzumu yazılır. Ayrıca borçlu, 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 170/a-1 gereğince alacaklının kambiyo takibi faslı hükümlerine göre takip hakkı bulunmadığını da aynı fıkra kapsamında şikâyet yoluyla bildirebilir.

Borçlunun borçlu olmadığı, borcun itfa edildiği, mehil verildiği, alacağın zamanaşımına uğradığı veya yetki itirazları 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 168/5 uyarınca sebepleriyle birlikte beş gün içinde bir dilekçeyle icra mahkemesine bildirilmelidir. İcra mahkemesinden itirazın kabulüne ilişkin bir karar getirilmediği takdirde cebri icraya devam olunur.

Borçluya gönderilen ödeme emrinde, itiraz edilmediği ve borç ödenmediği takdirde on gün içinde, itiraz edilip mahkemece reddedildiği takdirde ise üç gün içinde kanuna uygun mal beyanında bulunulması gerektiği, bulunulmazsa hapisle tazyik edileceği ve hakikate aykırı beyanda bulunulması halinde ayrıca hapisle cezalandırılacağı ihtarı yer alır.

İcra Mahkemesinde Kambiyo Vasfı Denetimi ve Takibin İptali

2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 170/a-2 gereğince icra mahkemesi, süresinde yapılan şikâyet veya itiraz üzerine takip dayanağı belgenin kambiyo senedi vasfı taşımadığını ya da alacaklının kambiyo hukuku gereğince takip hakkına sahip olmadığını re'sen gözeterek kambiyo takibini iptal edebilir. Ancak her ne suretle olursa olsun imza inkârı itirazı geri alınmışsa veya borç kısmen ya da tamamen kabul edilmişse bu madde hükmü uygulanmaz.

Takip dayanağı belgenin kambiyo vasfında olmadığına karar verilerek kambiyo takibinin iptal edilmesi hâlinde alacaklı, genel takip imkânlarını büsbütün kaybetmez. Alacaklı şartları bulunuyorsa genel haciz yolu ile icra takibi yapabilir ya da genel mahkemede alacak davası açabilir.

Senetteki İmzaya İtiraz ve Yaptırımları

Takip dayanağı kambiyo senedindeki imzanın kendisine ait olmadığını ileri süren borçlu, bunu 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 168/4 uyarınca beş gün içinde açıkça bir dilekçeyle icra mahkemesine bildirmelidir. Aksi takdirde senetteki imza yapılacak takipte borçludan sadır sayılır; ayrıca borçlu imzasını haksız yere inkâr ederse takip konusu alacağın yüzde onu oranında para cezasına mahkûm edilir. Borçlunun bu yöndeki imza itirazı kural olarak satıştan başka icra takip işlemlerini durdurmaz.

İcra mahkemesi, borçlunun dilekçe kapsamı veya ekli belgeler üzerinden edindiği kanaate göre imza itirazını ciddi görürse, alacaklıya tebliğe gerek görmeden evrak üzerinde itirazla ilgili karara kadar takibin geçici durdurulmasına tensiben karar verebilir.

İcra mahkemesince inkâr edilen imzanın borçluya ait olmadığına kanaat getirilirse itirazın kabulüne hükmedilir ve icra takibi durur. Bu durumda senedi takibe koymada kötü niyeti veya ağır kusuru saptanan alacaklı, takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere tazminata ve yüzde onu oranında para cezasına mahkûm edilir; alacaklının genel hükümlere göre dava açma hakkı saklı kalır. Alacaklı genel mahkemede dava açarsa para cezasının tahsili dava sonuna kadar ertelenir ve davayı kazanması halinde hakkında verilmiş olan para cezası kalkar.

İnkâr edilen imzanın borçluya ait olduğu anlaşılır ve itirazla birlikte takip durdurulmuş bulunursa borçlunun itirazı reddedilir. Bu durumda borçlu, senede dayanan takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere inkâr tazminatına ve yüzde onu oranında para cezasına mahkûm edilir. Borçlunun menfi tespit veya istirdat davası açması hâlinde tazminatın ve para cezasının tahsili davanın sonuna kadar ertelenir; davanın borçlu lehine sonuçlanması halinde ise bu yaptırımlar kalkar.

Menfi Tespit ve İstirdat Davaları

Teminat amacıyla verilen senet nedeniyle borçlu bulunulmadığının tespiti için 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 72 kapsamında menfi tespit davası açılabilir. İcra takibinden önce açılan menfi tespit davasında mahkeme, talep üzerine alacağın yüzde on beşinden aşağı olmamak üzere gösterilecek teminat mukabilinde icra takibinin durdurulması yönünde ihtiyati tedbir kararı verebilir.

İcra takibinden sonra açılan menfi tespit davasında ise ihtiyati tedbir yoluyla icra takibinin durdurulmasına kanunen karar verilemez. Ancak borçlu, gecikmeden doğan zararları karşılamak ve alacağın yüzde on beşinden aşağı olmamak üzere teminat göstermek kaydıyla, mahkemeden icra veznesindeki paranın alacaklıya verilmemesini ihtiyati tedbir yoluyla isteyebilir.

Menfi tespit davası borçlu lehine hükme bağlandığında icra takibi derhal durur ve kararın kesinleşmesiyle icra işlemleri kısmen veya tamamen eski hale iade edilir. Borçluyu davaya zorlayan takibin haksız ve kötü niyetli olduğu anlaşılırsa talep üzerine alacağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere tazminata hükmedilir. Dava alacaklı lehine neticelenirse tedbir kalkar; alacaklının alacağını geç almaktan doğan zararı gösterilen teminattan karşılanır ve bu zarar her halde yüzde yirmiden aşağı tayin edilemez.

Takibe itiraz etmemiş veya itirazı kaldırılmış olması sebebiyle borçlu olmadığı parayı ödemek mecburiyetinde kalan kişi, ödeme tarihinden itibaren bir sene içinde genel hükümler dairesinde istirdat davası açarak paranın iadesini talep edebilir. Menfi tespit ve istirdat davaları takibi yapan icra dairesinin bulunduğu yer mahkemesinde veya davalının yerleşim yeri mahkemesinde açılabilir; davacı istirdat davasında yalnızca paranın verilmesinin gerekmediğini ispat etmekle yükümlüdür.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy