Tam Yargı Davası: Tanımı, Süresi ve Açılma Yolu

Tam yargı davası, idari eylem ve işlemlerden dolayı kişisel hakkı doğrudan muhtel olanlar tarafından açılan idari dava türüdür. İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür. İdarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır.

Kanundaki yeri ve sınırları

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 2, idari dava türlerini üç başlıkta düzenler. İptal davası, idari işlemin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden biri bakımından hukuka aykırılığı iddiasıyla menfaatleri ihlal edilenlerce açılır. Tam yargı davası, idari eylem ve işlemlerden dolayı kişisel hakları doğrudan muhtel olanlarca açılır. Bir kamu hizmetinin yürütülmesi için yapılan idari sözleşmelerden doğan uyuşmazlıklar da idari dava türleri arasındadır; tahkim yolu öngörülen imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklar bu kapsamın dışındadır.

İdari yargı yetkisi, idari eylem ve işlemlerin hukuka uygunluğunun denetimiyle sınırlıdır. İdari mahkemeler yerindelik denetimi yapamaz. Yürütme görevinin kanunlarda ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinde gösterilen şekil ve esaslara uygun yerine getirilmesini kısıtlayacak, idari eylem veya işlem niteliğinde ya da takdir yetkisini kaldıracak biçimde karar veremezler. Anayasa m. 125 de yargı yetkisini hukuka uygunluk denetimiyle sınırlar ve bu yetkinin yerindelik denetimi şeklinde kullanılamayacağını belirtir.

Anayasa m. 125, kamu hizmetleriyle ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıkların milli veya milletlerarası tahkim yoluyla çözülmesinin öngörülebileceğini ayrıca düzenler. Bu imkân, yargı yoluna ilişkin genel cümlenin bütün uyuşmazlıklara aynı biçimde uygulanmasını sınırlayan ayrı bir hükümdür.

Tam yargı davasının tazminat, geri alma, alacak veya vergi davası biçiminde kaç alt türe ayrılacağı konusunda kanunda ayrıca bir liste yoktur. Vergi miktarına veya esasına yönelik uyuşmazlığın tam yargı davası sayılması ile bu uyuşmazlığın tam yargı ya da iptal davası olarak açılabileceği yönündeki açıklamalar aynı sonucu vermez. Vergi davalarının bu nitelikte olduğu da tartışmalı biçimde anlatılır. Bu nedenle vergi uyuşmazlığı, m. 2’deki dava türlerinden hangisine girdiğine göre değerlendirilir; alt türlerden biri kesin sonuç diye benimsenemez.

İptal davasıyla birlikte veya ayrı açılması

İptal davası, idari işlemin hukuka aykırılığına ve menfaatin ihlaline dayanır. Tam yargı davası ise idari eylem veya işlem nedeniyle kişisel hakkın doğrudan muhtel olmasını gerektirir. Menfaatin ihlal edilmiş olması iptal davasının kanuni şartıdır; tam yargı davası aynı hükümde bu ifadeyle düzenlenmemiştir.

Haklarını ihlal eden bir idari işlem nedeniyle ilgililer Danıştaya, idare mahkemesine veya vergi mahkemesine doğrudan tam yargı davası açabilir. Aynı işlem hakkında iptal davası ile tam yargı davasını birlikte de açabilirler. Bu yollar, 11. madde uyarınca idareye başvurma hakkını ortadan kaldırmaz. 11. maddedeki başvuru şartları bu hüküm içinde ayrıca sıralanmaz.

Önce iptal davası açılmışsa, bu davanın karara bağlanması üzerine verilen kararın tebliğinden itibaren dava süresi içinde tam yargı davası açılabilir. Kanun yoluna başvurulmuşsa süre, kanun yolu kararının tebliğinden itibaren dava süresi içinde işler. Bir işlemin icrası sebebiyle doğan zararlarda tam yargı davası, icra tarihinden itibaren dava süresi içinde açılabilir.

İdari eylemde ön başvuru

İdari eylem nedeniyle hakkı ihlal edilen kişi, dava açmadan önce ilgili idareye başvurarak hakkının yerine getirilmesini ister. Süre, eylemin yazılı bildirim üzerine veya başka suretle öğrenildiği tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde eylem tarihinden itibaren beş yıldır. Bu düzenleme açıkça idari eylemler içindir. İdari işlemden doğan tam yargı davasına aynı bir ve beş yıllık başvurunun uygulanacağı bu hükümde yer almaz.

İstem kısmen veya tamamen reddedilirse dava, ret işleminin tebliğini izleyen günden itibaren dava süresi içinde açılabilir. İstem hakkında otuz gün içinde cevap verilmezse, otuz günlük sürenin bittiği tarihten itibaren dava süresi içinde dava açılabilir. Otuz gün, idarenin susmasının dava süresini başlattığı noktadır; davanın otuz gün içinde açılacağı anlamına gelmez.

Tam yargı davasının görev yönünden reddinden sonra idari yargı mercilerinde açılacak davada, birinci fıkradaki idareye başvurma şartı aranmaz.

Dava açma süresi

Özel kanununda ayrı süre gösterilmeyen hâllerde dava açma süresi Danıştayda ve idare mahkemelerinde altmış, vergi mahkemelerinde otuz gündür. Özel kanunun gösterdiği süre saklıdır. 2577 sayılı Kanun m. 7, idari uyuşmazlıklarda bu sürenin yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden başlayacağını düzenler. Anayasa m. 125 ise idari işlemlere karşı açılacak davalarda sürenin yazılı bildirim tarihinden başlayacağını belirtir. İki metin aynı günü göstermediğinden süre başlangıcı tek bir güne indirgenemez.

Adresi belli olmayan kişiye özel kanununa göre ilan yoluyla bildirim yapılmışsa ve özel kanunda aksine hüküm yoksa süre, son ilan tarihini izleyen günden itibaren on beş gün sonra işlemeye başlar. İlanı gereken düzenleyici işlemlerde dava süresi ilan tarihini izleyen günden başlar. İşlem uygulanırsa ilgililer düzenleyici işlemi, uygulanan işlemi veya her ikisini birlikte dava edebilir. Düzenleyici işlemin iptal edilmemiş olması, uygulanan işlemin iptaline engel olmaz. Bu fıkra düzenleyici işlem ve onun uygulanmasına ilişkindir; idari eylemden doğan tam yargı süresini ayrıca düzenlemez.

Yetkili mahkeme

Kanunda veya özel kanunda yetkili idare mahkemesi gösterilmemişse, göreve ilişkin hükümler saklı kalmak üzere yetkili mahkeme, dava konusu idari işlemi veya idari sözleşmeyi yapan idari merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir. 2577 sayılı Kanun’un uygulanmasında yetki kamu düzenindendir. Hüküm, idari eylemden doğan tam yargı davasının yetkili mahkemesini ayrıca belirlemez; işlem ve sözleşme için öngörülen yer kuralı eyleme genişletilemez.

Dilekçe, duruşma ve tazminat miktarı

Uyuşmazlık konusu miktar dilekçede gösterilir. Dilekçeler ve dilekçeye eklenen her türlü belgenin örneği, karşı tarafın sayısından bir fazla olur. Değeri belli bir miktarın üzerindeki tam yargı davaları, taraflardan birinin istemi üzerine duruşmalı görülebilir.

Tazminat miktarını davacı belirlemiş olsa bile mahkeme, bu incelemeyi gerekli görürse bilirkişi veya keşif yoluyla miktarı tespit edebilir.

Sorumluluğun açıklanma biçimi

Anayasa, idarenin kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödeme yükümlülüğünü belirtir; kusur şartını, zarar hesabını veya dava süresini bu cümlede ayrıca düzenlemez. Açıklamalarda sorumluluk, kamu hizmetinin hiç, geç veya kötü ya da eksik işlemesiyle ilişkilendirilen hizmet kusuru ve kusurun ayrıca aranmadığı kusursuz sorumluluk olarak iki başlıkta ele alınır. Kusursuz sorumlulukta kamu hizmeti ile zarar arasındaki nedensellik bağının kurulmasının yeterli görüldüğü, ayrıca kusur araştırılmadığı belirtilir. Bu ayrım her olayda aynı sonuca uygulanacak kapalı bir kanuni liste değildir.

Mücbir sebebin varlığının idarenin sorumluluğunu ortadan kaldırdığı belirtilir. Beklenmeyen hâl ile zarar görenin kusuru, sorumluluğu azaltan veya kaldıran hâller arasında sayılır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy