Sebepsiz Zenginleşmenin Tanımı ve Doğuş Halleri
Haklı bir hukuki sebep bulunmaksızın bir başkasının malvarlığından ya da emeğinden yararlanılarak zenginleşilmesi durumunda, elde edilen bu kazanımın hak sahibine iadesi zorunludur. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 77. maddesi uyarınca bu geri verme yükümü; zenginleşmenin baştan itibaren geçersiz bir nedenden kaynaklanması, beklenen sebebin gerçekleşmemesi ya da başlangıçta geçerli olan sebebin sonradan ortadan kalkması hallerinde vücut bulur.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 77Kaynağı aç
Geçersiz sebep teşkil eden durumlara, kanunun zorunlu kıldığı resmi şekil koşuluna uyulmaksızın akdedilen sözleşmeler örnek gösterilebilir. Bu kapsamda şekil noksanlığı sebebiyle hukuken geçerlik taşımayan gayrimenkul satış vaadi gibi işlemler doğrultusunda satıcıya ödenen kapora veya satış bedellerinin iadesi sebepsiz zenginleşme hükümlerine tabidir. Aynı şekilde ayırt etme gücünden yoksunluk gibi fiil ehliyeti bulunmayan kişilerin taraf olduğu geçersiz sözleşmeler gereğince karşı tarafa aktarılan malvarlığı değerleri ile ödenen paralar da yine bu yolla geri talep edilebilir. Bunun yanında, başlangıçta geçerli biçimde kurulan bir sözleşmeden dönülmesi ya da sözleşmenin feshedilmesi neticesinde ifa sebebinin sonradan ortadan kalkması halinde de verilmiş edimlerin karşılıklı iadesi sebepsiz zenginleşme esaslarına dayandırılır.
Borç Olmayanın İfası ve Geri İstemenin Sınırları
Gerçekte borçlanılmamış bir edimin rızaen ifa edilmesi durumunda iade talebinde bulunabilmek için, ödemede bulunan kimsenin bu ifayı kendisini borçlu zannederek yerine getirdiğini ispatlaması şarttır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 78. maddesinde düzenlenen bu kuralın yanında, borç teşkil etmeyen edimlerin iadesini öngören diğer özel kanun hükümleri de saklı tutulmuştur.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 78Kaynağı aç
Belirli koşullarda ise haksız kazanımın geri verilmesi kanunen engellenmiştir. Borcun zamanaşımına uğramış olmasına rağmen ifa edilmesi veya ifanın ahlaki bir vazifenin ifası niteliğinde gerçekleşmesi hallerinde elde edilen edimler geri istenemez. Ayrıca 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 81. maddesi uyarınca, kanuna veya ahlaka aykırı bir sonucun meydana gelmesi gayesiyle ifa edilen şeylerin iadesi talep edilemez. Ne var ki yargılama sırasında hâkim, bu değerin hak sahibine verilmesi yerine Devlete mal edilmesine hükmedebilir.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 81Kaynağı aç
İade Kapsamı ve İyiniyetin Hukuki Sonuçları
Zenginleşenin iade borcunun kapsamı belirlenirken sübjektif durumu dikkate alınır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 79. maddesi gereğince, kendisinden zenginleşmenin iadesi talep edildiği sırada bu kazanımın elinden çıkmış olduğunu kanıtlayan zenginleşen, yalnızca bakiye kalan kısmı vermekle mükelleftir. Buna karşın zenginleşen, edimi dürüstlük kuralına aykırı şekilde elden çıkarmışsa yahut elden çıkarırken gelecekte bunu iade etmek durumunda kalabileceğini öngörmesi gerekiyorsa, elden çıkardığı miktarı da içerecek biçimde zenginleşmenin tamamını tazmin ve iade etmek mecburiyetindedir.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 79Kaynağı aç
Zenginleşenin ilgili malvarlığı üzerinde yaptığı harcamaların talep edilebilirliği de iyiniyet durumuna göre farklı kurallara bağlanmıştır. İyiniyetli zenginleşen, malvarlığına yönelik gerçekleştirdiği zorunlu ve yararlı giderlerin tamamını talep edebilir. Zenginleşenin iyiniyetli olmaması durumunda ise sadece zorunlu giderler ile yararlı giderlerin iade anında varlığını sürdüren nesnel değer artış kısmı talep edilebilir. İyiniyetli olunup olunmadığından bağımsız olarak diğer lüks masrafların ödenmesi istenemez; ancak kendisine uygun bir bedel önerilmediği müddetçe zenginleşen, asıl şeye zarar vermeden ayrılması kabil olan eklemeleri söküp geri alabilir.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 80Kaynağı aç
Zamanaşımı Düzeni ve Defi Hakkı
Sebepsiz zenginleşmeye dayalı geri isteme alacağı, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 82. maddesi gereği hak sahibinin iade isteme hakkının bulunduğunu öğrendiği tarihten itibaren iki yıllık nispi ve her koşulda kazanımın meydana geldiği tarihten başlayarak on yıllık mutlak zamanaşımı süresine tabidir. Bununla birlikte zenginleşme borçlu taraf aleyhine bir alacak hakkı kurulması vasıtasıyla vücut bulmuşsa, iadeye ilişkin dava hakkı zamanaşımına uğramış olsa dahi borçlu, bu borcu ifa etmekten her zaman imtina edebilir.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 82Kaynağı aç
Kendisine borçlu olunmayan kişiye sehven ödeme yapılırsa bu tutar nasıl geri istenir?
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 78. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, borçlu olunmayan bir edimi rızasıyla yerine getiren kimsenin iade talebinde bulunabilmesi için, ifayı kendisini borçlu zannederek gerçekleştirdiğini kanıtlaması gerekir.
İyiniyetli olmayan sebepsiz zenginleşen yaptığı masrafları geri alabilir mi?
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 80. maddesinin ikinci fıkrasına göre iyiniyetli olmayan zenginleşen yalnızca zorunlu giderlerini ve yararlı giderlerinden ise yalnızca iade anında mevcut olan değer artışını talep edebilir.
Sebepsiz zenginleşme davası açma süresi ne kadardır?
İade istem hakkı, hak sahibinin bu hakkı öğrendiği tarihten itibaren iki yılın ve her hâlde zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten itibaren on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy