Sebepsiz Zenginleşme Davasının Hukuki Niteliği ve Genel Şartları
Sebepsiz zenginleşme davası, haklı bir sebep bulunmaksızın bir başkasının malvarlığından veya emeğinden zenginleşen kişinin bu zenginleşmeyi geri vermesini sağlayan bir hukuki yoldur. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 77. maddesi uyarınca geri verme yükümlülüğü, zenginleşmenin geçerli olmayan, gerçekleşmemiş ya da sonradan sona ermiş bir sebebe dayanması hâllerinde doğar.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 77Kaynağı aç
Sebepsiz zenginleşme davasının açılabilmesi bakımından zenginleşen tarafın kusurlu olması zorunlu bir unsur teşkil etmez. Kusurun mevcut olduğu durumlarda ise hak sahibi haksız fiil davası ile sebepsiz zenginleşme davası arasında seçimlik bir hakka sahip olabilir.
Borç Olmayan Şeyin İfası ve İadenin İstenemeyeceği Durumlar
Borçlanmadığı bir edimi kendi isteğiyle yerine getiren kimse, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 78. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, bu edimi ancak kendisini borçlu sanarak yerine getirdiğini ispat etmesi durumunda geri isteyebilir. Borç olmadığı hâlde ödenmiş edimlerin iadesine dair diğer kanunlarda yer alan özel hükümler ise saklı tutulmuştur.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 78Kaynağı aç
Hukuk düzeni bazı ödemelerin geri istenmesini açıkça sınırlandırmıştır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 78. maddesinin ikinci fıkrasına göre, zamanaşımına uğramış bir borcun ifasından veya ahlaki bir ödevin yerine getirilmiş olmasından kaynaklanan zenginleşmeler geri talep edilemez.
Kanuna veya ahlaka aykırılık teşkil eden durumlar da iade yasağı kapsamındadır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 81. maddesi gereğince, hukuka veya ahlaka aykırı bir sonucun gerçekleşmesi amacıyla verilen edimler geri istenemez; bu tür durumlarda hâkim açılan davada verilen şeyin Devlete mal edilmesine karar verebilir.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 81Kaynağı aç
Geri Verme Borcunun Kapsamı ve İyiniyetin Etkisi
Sebepsiz zenginleşenin geri verme yükümlülüğünün sınırları zenginleşenin niyetine göre belirlenir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 79. maddesinin birinci fıkrası uyarınca zenginleşen, iade talebi sırasında malvarlığından çıkmış olduğunu ispat ettiği kısmın dışında kalan miktarı geri vermekle yükümlüdür.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 79Kaynağı aç
Zenginleşen kişi iyiniyetli olmaksızın elden çıkarma yapmışsa veya edimi elden çıkarırken ileride bunu geri vermek zorunda kalabileceğini hesaba katması gerekiyorsa, zenginleşmenin tamamını geri vermekle yükümlüdür.
Zenginleşenin Yaptığı Giderleri Talep ve Söküp Alma Hakkı
Sebepsiz zenginleşen kişi iyiniyetli ise, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 80. maddesinin birinci fıkrası gereğince zenginleşmeye konu olan mal üzerinde gerçekleştirdiği zorunlu ve yararlı giderlerin tamamını iade talep eden taraftan isteyebilir.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 80Kaynağı aç
Sebepsiz zenginleşen iyiniyetli değilse, zorunlu giderlerinin karşılanmasını ve yararlı giderlerden ise yalnızca geri verme anında fiilen mevcut bulunan değer artışının kendisine ödenmesini talep edebilir.
Zorunlu ve yararlı giderler haricinde kalan diğer lüks giderlerin ödenmesi, zenginleşenin iyiniyetli olup olmadığına bakılmaksızın istenemez. Ancak kendisine bir karşılık önerilmediği takdirde zenginleşen, o şeyle birleştirdiği ve mala zarar vermeksizin ayrılması mümkün olan eklemeleri geri vermeden önce söküp alabilir; karşı taraf bedelini öderse söküp alma hakkı kullanılamaz.
Zamanaşımı Süreleri ve Borcu İfadan Kaçınma Def'i
Sebepsiz zenginleşmeden doğan istem hakları belirli kanuni zamanaşımı sürelerine bağlanmıştır. Bu istem hakkı, hak sahibinin geri isteme hakkı bulunduğunu öğrendiği tarihten başlayarak 2 yıl ve her hâlde zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten başlayarak 10 yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar.
Zenginleşmenin bir alacak hakkı kazanılması yoluyla gerçekleştiği durumlarda ise özel bir savunma imkânı tanınmıştır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 82. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca diğer taraf, istem hakkı zamanaşımına uğramış bulunsa dahi borcunu ifa etmekten her zaman kaçınabilir.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 82Kaynağı aç
Görevli ve Yetkili Mahkeme Kuralları
Sebepsiz zenginleşme davalarında mevzuatta özel bir mahkeme belirlenmediği genel durumlarda Asliye Hukuk Mahkemeleri görevlidir.
Davanın açılacağı yetkili mahkeme ise 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 6. maddesi uyarınca belirlenir. Genel yetkili mahkeme, davalı gerçek veya tüzel kişinin davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesidir. Yerleşim yerinin tayini ise 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu hükümlerine göre yapılır.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 6Kaynağı aç
Sebepsiz zenginleşme davası açmak için davalının kusurlu olması gerekir mi?
Hayır, sebepsiz zenginleşme davasının açılabilmesi için davalının kusuru zorunlu bir unsur değildir; kusurun varlığı hâlinde haksız fiil davası ile sebepsiz zenginleşme arasında seçimlik hak kullanılabilir.
Zamanaşımına uğramış borcun ödenmesi hâlinde geri alma davası açılabilir mi?
Hayır, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 78. maddesi uyarınca zamanaşımına uğramış bir borcun ifasından kaynaklanan zenginleşmeler geri istenemez.
Ahlaka veya hukuka aykırı amaçla yapılan ödemeler geri istenebilir mi?
Hayır, hukuka veya ahlaka aykırı bir sonucun gerçekleşmesi amacıyla verilen edimler geri istenemez ve hâkim açılan davada bu edimin Devlete mal edilmesine karar verebilir.
Sebepsiz zenginleşme davasında zamanaşımı süresi ne kadardır?
İstem hakkı, hak sahibinin geri isteme hakkı olduğunu öğrendiği tarihten itibaren 2 yıl ve her hâlde zenginleşmenin gerçekleşmesinden itibaren 10 yıl geçmesiyle zamanaşımına uğrar.
Sebepsiz zenginleşme davası hangi mahkemede açılır?
Özel bir görev kuralı bulunmadığı takdirde genel görevli mahkeme Asliye Hukuk Mahkemesi olup yetkili mahkeme ise davalının davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesidir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy