Satın Alma Protokolü Şartları ve Hukuki Sınırları

Satın Alma Protokolünün Konusu ve Sözleşmesel Esaslar

Satın alma protokolü; alıcının tip sipariş formlarında belirleyeceği ve tedarikçinin bu siparişe uygun cins, nevi ve nitelikte üreteceği ürünlerin satış ve teslim şartları ile tarafların bu doğrultudaki hak ve yükümlülüklerinin düzenlenmesini konu edinir. Protokol hükümleri çerçevesinde mal ve hizmet alımına ilişkin genel çerçeve belirlenerek tarafların edim borçları güvence altına alınır.

Protokol metninde yapılacak her türlü değişiklik veya düzeltmenin geçerliliği, tarafların iradesi doğrultusunda yazılı şekle ve yetkili temsilcilerin imzasına bağlanabilmektedir. Bunun yanı sıra sözleşmeden doğan hak, alacak, menfaat ve yükümlülüklerin karşı tarafın yazılı onayı bulunmaksızın üçüncü kişilere devir veya temlik edilmesi de sözleşme hükümleriyle sınırlandırılabilmektedir.

Tacirler arasındaki satış ve mal değişimlerinde, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 23/1 gereğince kanundaki özel hükümler saklı kalmak üzere Türk Borçlar Kanunu'nun satış ve mal değişimi sözleşmesine ilişkin hükümleri uygulanır. Dolayısıyla satın alma protokolünün yorumlanmasında ve hüküm bulunmayan hâllerde genel borçlar hukuku ve ticari satış kuralları esas alınır.

Teslimat Gecikmesi, Kısmi İfa ve Temerrüt Şartları

Tedarikçinin belirlenen termin süresi içinde ürünleri teslim etmeyerek gecikmesi hâlinde, alıcının doğmuş ve doğacak menfi ve müspet zararları ile kâr kaybının herhangi bir ihbar veya ihtara gerek olmaksızın ilk talepte tazmin edileceği sözleşme serbestisi kapsamında kararlaştırılabilmektedir. Böylece gecikme nedeniyle uğranılan ticari zararların karşılanması pratik bir tazmin mekanizmasına bağlanır.

Üretim ve teslimatın gecikmesi durumunda alıcıya sözleşmeyi tek taraflı feshetme yetkisi verilebilmektedir. Alıcı, sözleşmeyi feshederek kalan işleri üçüncü kişilere yaptırabilmekte; bu işlemden kaynaklanan ek maliyet ile diğer zararlarını tedarikçiye rücu etme hakkını sözleşmesel olarak saklı tutabilmektedir.

Sözleşmenin kısım kısım yerine getirilmesinin mümkün olduğu veya alıcının çekince ileri sürmeksizin kısmi teslimi kabul ettiği hâllerde, bir kısmın ifa edilmemesi durumunda alıcı haklarını kural olarak sadece teslim edilmemiş olan kısım hakkında kullanabilir. Ancak 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 23/1-a uyarınca teslim edilmeyen kısım dolayısıyla sözleşmeden beklenen yararın ortadan kalkması veya zayıflaması ya da kalan kısmın gereği gibi yerine getirilemeyeceğinin anlaşılması hâlinde alıcı sözleşmenin tamamını feshedebilmektedir.

Alıcının temerrüde düşmesi hâlinde ise 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 23/1-b uyarınca satıcı, malın satışına izin verilmesini mahkemeden talep edebilir. Mahkeme satışın açık artırma yoluyla veya yetkilendirilen bir kişi aracılığıyla yapılmasına karar vermekte, satıcının talebiyle yetkilendirilen kişi malın niteliklerini bir uzmana tespit ettirebilmektedir.

Ticari Satışta Ayıplı İfa ve Muayene Süreleri

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 23/1-c gereğince ticari satışta teslim edilen malın ayıplı olduğu teslim sırasında açıkça belli ise alıcı iki gün içinde durumu satıcıya ihbar etmelidir. Malın ayıbı açıkça belli değilse, alıcı malı teslim aldıktan sonra sekiz gün içinde incelemek veya incelettirmekle ve ayıp ortaya çıkarsa haklarını korumak için durumu bu süre içinde satıcıya ihbar etmekle yükümlüdür.

Satın alma protokollerine, teslimat sırasında ya da sonrasında herhangi bir ayıp tespit edilmesi hâlinde ihbar süresine bağlı kalınmaksızın alıcının ücretsiz onarım, yenisi ile değişim veya bedel iadesi seçimlik haklarını kullanabileceği yönünde hükümler konulabilmektedir. Bununla birlikte ticari satışlarda kanuni muayene ve ihbar külfetlerinin sözleşmeyle tamamen bertaraf edilmesinin sonuçları, uyuşmazlığın şartlarına ve kanunun emredici sınırlarına göre değerlendirilir.

Mücbir Sebep ve Tebligat Bildirimleri

Tarafların kontrolü dışında gelişen mücbir sebep hâllerinde, durumun diğer tarafa derhal ve yazılı olarak veya e-posta yoluyla bildirilmesi gerekmektedir. Mücbir sebebin devamı süresince tarafların edimlerini yerine getirememelerinden ötürü sorumlulukları doğmamaktadır.

Mücbir sebep hâlinin kesintisiz olarak 15 gün sürmesi durumunda taraflardan her birine sözleşmeyi tek taraflı olarak feshetme hakkı tanınabilmektedir. Ayrıca tarafların sözleşmede yer alan tebligat adreslerindeki değişiklikleri 7 gün içinde yazılı olarak karşı tarafa bildirmemeleri durumunda, mevcut adreslere yapılacak bildirimlerin geçerli tebligat sayılacağı kurala bağlanabilmektedir.

Delil Sözleşmesi ve HMK m. 193 Kapsamındaki Sınırlar

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 193/1 uyarınca taraflar, yazılı sözleşmeyle veya mahkeme önünde tutanağa geçirilecek imzalı beyanlarıyla belirli delillerle ispatı gereken vakıaların başka delillerle ispatını kararlaştırabilecekleri gibi serbest delille ispatı caiz olan vakıaların da sadece belirli delillerle ispatını kabul edebilirler.

Buna karşılık 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 193/2 uyarınca taraflardan birinin ispat hakkının kullanımını imkânsız kılan veya fevkalade güçleştiren delil sözleşmeleri geçersizdir. Satın alma protokollerinde hesap uyuşmazlıklarının çözümünde yalnızca bir tarafın ticari defter ve bilgisayar kayıtlarının kesin delil teşkil edeceğine dair şartlara yer verilebilmekteyse de bu klozlardan kaynaklanan uyuşmazlıklarda Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin 2016/3231 Esas ve 2017/5473 Karar sayılı ilamında belirtildiği üzere, münhasır delil sözleşmesinin varlığı karşı tarafın yasal delillerini sunmasına ve kendi ticari defterlerinin incelenmesine engel teşkil etmemektedir.

Yargıtay 19. Hukuk Dairesi'nin 2015/107 Esas ve 2015/15151 Karar sayılı ilamında, münhasır delil sözleşmesi iddiasının kabulü için sözleşmede sadece belirli kayıtlarla uyuşmazlığın çözüleceğine ilişkin açık bir özgülemenin aranması gerektiği yönündeki mahkeme kararı onanmıştır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy