Sanal Influencer Reklamlarında Sorumluluk ve Şeffaflık |

Sanal Karakterlerin Hukuki Niteliği ve Taraf Ehliyeti

Sanal influencer veya yapay zekâ sistemlerine Türk hukukunda gerçek ya da tüzel kişilerden bağımsız bir hukuki kişilik tanınmamıştır. Hukuk düzeninde kişi sıfatını haiz olmayan bu dijital varlıkların bağımsız bir irade veya kusur yeteneği bulunmamaktadır. Dolayısıyla sanal influencer'lar sözleşmelerin tarafı olamaz, kendi adlarına hak edinemez ve borç altına giremezler. Aynı şekilde idari para cezalarının doğrudan muhatabı olamayacakları gibi mahkemeler nezdinde davacı veya davalı sıfatıyla taraf ve dava ehliyetine de sahip değillerdir. Sanal karakterler aracılığıyla gerçekleştirilen faaliyetlerde hukuki ve idari sorumluluk, karakteri yöneten, kullanan veya adlarına reklam faaliyeti yürütülen gerçek ve tüzel kişilere aittir.

Tüketici Mevzuatı Çerçevesinde Ticari Reklam Esasları

6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'un 61. maddesinin birinci fıkrası çerçevesinde ticari reklam; mesleki veya ticari faaliyetler doğrultusunda mal ve hizmetlerin kiralanmasını veya satışını sağlamak amacıyla hedef kitleye yönelik her türlü iletişim vasıtasıyla gerçekleştirilen pazarlama duyurularını ifade eder. Kanun'un aynı maddesinin müteakip fıkraları uyarınca reklamların Reklam Kurulu ilkelerine, genel ahlaka, kamu düzenine ve kişilik haklarına riayet etmesi, dürüstlük ve doğruluk ilkelerinden ayrılmaması şarttır. Tüketicilerin tecrübesizliğini veya bilgi eksikliğini suistimal eden, onları yanıltan, can ve mal emniyetini zedeleyici nitelikteki reklam uygulamaları kanunen yasaktır.

6502 sayılı TÜKETİCİNİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN m. 61Kaynağı aç

MADDE 61- (1) Ticari
reklam, ticaret, iş, zanaat veya bir meslekle bağlantılı olarak; bir mal veya
hizmetin satışını ya da kiralanmasını sağlamak, hedef kitleyi oluşturanları
bilgilendirmek veya ikna etmek amacıyla reklam verenler tarafından herhangi bir
mecrada yazılı, görsel, işitsel ve benzeri yollarla gerçekleştirilen pazarlama
iletişimi niteliğindeki duyurulardır.
(2) Ticari reklamların Reklam Kurulunca belirlenen
ilkelere, genel ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına uygun, doğru ve dürüst
olmaları esastır.
(3) Tüketiciyi aldatıcı veya onun
tecrübe ve bilgi noksanlıklarını istismar edici, can ve mal güvenliğini
tehlikeye düşürücü, şiddet hareketlerini ve suç işlemeyi özendirici, kamu
sağlığını bozucu, hastaları, yaşlıları, çocukları ve engellileri istismar edici
ticari reklam yapılamaz.
(4) Reklam olduğu açıkça belirtilmeksizin yazı, haber,
yayın ve programlarda, mal veya hizmetlere ilişkin isim, marka, logo veya diğer
ayırt edici şekil veya ifadelerle ticari unvan veya işletme adlarının reklam
yapmak amacıyla yer alması ve tanıtıcı mahiyette sunulması örtülü reklam olarak
kabul edilir. Her türlü iletişim aracında sesli, yazılı ve görsel olarak örtülü
reklam yapılması yasaktır.
(5) Aynı ihtiyaçları karşılayan ya da aynı amaca
yönelik rakip mal veya hizmetlerin karşılaştırmalı reklamı yapılabilir.
(6) Reklam verenler ticari reklamlarında yer alan
iddiaların doğruluğunu ispatla yükümlüdür.
(7) Reklam verenler, reklam ajansları ve mecra
kuruluşları bu madde hükümlerine uymakla yükümlüdür.
(8) Ticari reklamlara ilişkin getirilecek sınırlamalar
ile bu reklamlarda uyulması gereken usul ve esaslar yönetmelikle belirlenir.
Haksız ticari uygulamalar

6502 sayılı Kanun'un 61. maddesinin dördüncü fıkrasına göre tanıtım mahiyeti taşıdığı açıkça bildirilmeden yayın, yazı veya programlarda ürün ve hizmetlere ait marka, unvan, logo ve benzeri ayırt edici ögelere yer verilmesi örtülü reklam sayılmakta ve mecrası ne olursa olsun bu tür eylemler yasaklanmaktadır. Sanal influencer paylaşımlarında ticari gayenin gizlenerek içeriğe doğal bir görünüm verilmesi de örtülü reklam yasağını ihlal eder. Kanun'un 61. maddesinin altıncı ve yedinci fıkraları gereğince reklamda ileri sürülen iddiaları ispat yükümlülüğü reklam verene ait olup belirlenen ilkelere uyma zorunluluğu reklam verenleri, aracı reklam ajanslarını ve yayın yapan mecra kuruluşlarını müştereken bağlar.

Reklam Kurulu Denetimi ve Haksız Ticari Uygulamalar

6502 sayılı Kanun'un 62. maddesinin birinci fıkrası uyarınca mesleki özen gereklerine aykırı davranılarak ortalama bir tüketicinin mal veya hizmete dair ekonomik kararlarını önemli ölçüde bozan yahut bozma ihtimali taşıyan uygulamalar haksız kabul edilir; özellikle aldatıcı, saldırgan nitelikli eylemler tüketiciye karşı yasaklanmıştır. Maddenin ikinci fıkrasına göre bir uygulamanın haksız olmadığını ispat etme külfeti ticari faaliyette bulunan tarafa aittir. Haksız ticari eylemler reklam araçlarıyla sergilendiğinde ise 61. madde hükümleri tatbik edilir. Tüketicilerin korunması amacıyla reklam ve uygulamaları denetleme ve yaptırım uygulama yetkisi ise Kanun'un 63. maddesi gereğince Reklam Kuruluna aittir.

6502 sayılı TÜKETİCİNİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN m. 63Kaynağı aç

MADDE 63- (1) Ticari reklamlarda uyulması
gereken ilkeleri belirleme ve haksız ticari uygulamalara karşı tüketiciyi
korumaya yönelik düzenlemeleri yapma, bu hususlar çerçevesinde inceleme ve
gerektiğinde denetim yapma, inceleme ve denetim sonucuna göre durdurma veya
aynı yöntemle düzeltme veya idari para cezası veya gerekli görülen hâllerde de
üç aya kadar tedbiren durdurma cezası ya da içeriğin çıkarılması ve/veya
erişimin engellenmesi kararı verme hususlarında görevli bir Reklam Kurulu
oluşturulur. Kurul tedbiren durdurma kararı verme yetkisini Reklam Kurulu
Başkanına devredebilir. Kurulun kararları Bakanlıkça uygulanır.[14]
(2) Başkanlığı, Bakanın görevlendireceği ilgili Genel
Müdür tarafından yürütülen Reklam Kurulu;
a) Bakanlığın ilgili Genel Müdür yardımcıları
arasından görevlendireceği bir üye,
b) Adalet Bakanlığının, bu Bakanlıkta idari görevlerde
çalışan hâkim veya savcılar arasından görevlendireceği bir üye,
c) Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığının
görevlendireceği bir üye,
ç) Sağlık Bakanlığının görevlendireceği bir üye,
d) Kültür ve Turizm Bakanlığının görevlendireceği bir
üye,
e) Radyo ve Televizyon Üst Kurulunun görevlendireceği
bir üye,
f) Türk Standartları Enstitüsünden bir üye,
g) Ankara, İstanbul ve İzmir büyükşehir
belediyelerinin kendi aralarından seçeceği bir üye,
ğ) Yükseköğretim Kurulunun, reklamcılık, iletişim veya
ticaret hukuku alanında uzman öğretim üyeleri arasından görevlendireceği bir
üye,
h) Türkiye Odalar ve Borsalar Birliğinin, Türkiye
Medya ve İletişim Meclisi üyeleri arasından görevlendireceği bir üye,
ı) Türkiye Esnaf ve Sanatkârları Konfederasyonunun
görevlendireceği bir üye,
i) Tüketici Konseyinin Konseye katılan tüketici örgütü
temsilcileri arasından seçeceği bir üye,
j) Reklam verenler derneklerinin veya varsa üst
kuruluşlarının seçeceği bir üye,
k) Reklamcılar derneklerinin veya varsa üst
kuruluşlarının seçeceği bir üye,
l) Türk Eczacıları Birliğinin görevlendireceği eczacı
bir üye,
m) Türk Diş Hekimleri Birliğinin görevlendireceği diş
hekimi bir üye,
n) Türk Tabipleri Birliği Merkez Konseyinin
görevlendireceği doktor bir üye,
o) Türkiye Barolar Birliğinin görevlendireceği avukat
bir üye,
olmak üzere başkan dâhil on dokuz üyeden oluşur.
(3) Kurul üyelerinin görev süreleri üç yıldır. Süresi
bitenler yeniden görevlendirilebilir veya seçilebilir. Üyelikler herhangi bir
sebeple boşaldığı takdirde boşalan üyeliklere ikinci fıkra esasları dâhilinde
bir ay içinde görevlendirme veya seçim yapılır. Süresi dolan üyenin görevi,
yeni üye görevine başlayıncaya kadar devam eder.
(4) Kurul ayda en az bir defa veya ihtiyaç duyulduğu
her zaman Başkanın çağrısı üzerine toplanır.
(5) Kurul, Başkan dâhil en az on bir üyenin hazır
bulunması ile toplanır ve toplantıya katılanların salt çoğunluğu ile karar
verir. (Ek cümle:24/3/2022-7392/11 md.) Başkanın toplantıya katılamadığı
hâllerde Kurula Bakanlığın ilgili genel müdür yardımcısı başkanlık yapar. Oyların
eşit olması hâlinde Başkanın oy kullandığı taraf çoğunluğu sağlar.
(6) Bakanlıkça, Kurulun karar vermesine yardımcı olmak
üzere sektörel alanlarda ihtisas komisyonları kurulur. Komisyonlar, başkan
dâhil en az üç en fazla beş kişiden oluşur.
(7) Kurul Başkan ve üyeleri ile ihtisas komisyonu
başkan ve üyelerine ödenecek huzur hakkı ve huzur ücreti ile buna ilişkin usul
ve esaslar Maliye Bakanlığının uygun görüşü alınarak Bakanlıkça belirlenir.
(8) Kurul, incelemesini ilgili belgelerin yer aldığı
dosya üzerinden yapar. Kurulun sekretarya hizmetleri Genel Müdürlük tarafından
yerine getirilir.
(9) Kurul, gerekli gördüğü
takdirde özel uzmanlık gerektiren hususlarla ilgili olarak ihtisas sahibi
üniversiteler, özel hukuk tüzel kişileri ile gerçek kişilerin görüşlerine
başvurabilir.
(10) Kurul kararları, tüketicilerin bilgilendirilmesi,
aydınlatılması ve ekonomik çıkarlarının korunması amacıyla Bakanlıkça
açıklanır.
(11) Reklam Kurulunun ve ihtisas komisyonlarının
kuruluşu, görevleri, çalışma usul ve esasları ile sekretarya hizmetleri ve
diğer hususlar yönetmelikle belirlenir.
YEDİNCİ KISIM
Tüketici Kuruluşları
BİRİNCİ BÖLÜM
Tüketici Konseyi ve Reklam Konseyi
Tüketici Konseyi

6502 sayılı TÜKETİCİNİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN m. 62Kaynağı aç

MADDE 62- (1) Bir ticari uygulamanın; mesleki
özenin gereklerine uymaması ve ulaştığı ortalama tüketicinin ya da yöneldiği
grubun ortalama üyesinin mal veya hizmete ilişkin ekonomik davranış biçimini
önemli ölçüde bozması veya önemli ölçüde bozma ihtimalinin olması durumunda
haksız olduğu kabul edilir. Özellikle aldatıcı veya saldırgan nitelikte olan
uygulamalar ile yönetmelik ekinde yer alan uygulamalar haksız ticari uygulama
olarak kabul edilir. Tüketiciye yönelik haksız ticari uygulamalar yasaktır.
(2) Ticari uygulamanın haksız olduğunun iddia edilmesi
hâlinde, ticari uygulamada bulunan, bu uygulamasının haksız ticari uygulama
olmadığını ispatla yükümlüdür.
(3) Haksız ticari uygulamanın reklam yoluyla
gerçekleştirildiği hâllerde bu Kanunun 61 inci maddesi hükümleri uygulanır.
(4) Haksız ticari uygulamaların tespit edilmesine ve
bunların denetlenmesine ilişkin usul ve esaslar ile her hâlükârda haksız ticari
uygulama olarak kabul edilecek uygulamalar yönetmelikle belirlenir.
Reklam Kurulu

Reklam Kurulu incelemelerini kural olarak ilgili belgelerin yer aldığı dosya üzerinden yürütür ve gerekli gördüğü durumlarda üniversiteler, özel hukuk tüzel kişileri ile alanında uzman gerçek kişilerin görüşlerine başvurabilir. Kurul, denetim ve inceleme sonucunda aykırılık tespit etmesi hâlinde durdurma, aynı yöntemle düzeltme, idari para cezası, gerekli görülen hâllerde üç aya kadar tedbiren durdurma cezası uygulayabileceği gibi içeriğin çıkarılması veya erişimin engellenmesi kararı vermeye de yetkilidir.

Yapay Zekâ Şeffaflığı ve Açıklama Usulü

Sanal influencer'lar vasıtasıyla yürütülen pazarlama faaliyetlerinde kümülatif olarak yerine getirilmesi gereken iki ayrı şeffaflık yükümlülüğü bulunmaktadır. İlk olarak paylaşılan içeriğin bir ticari reklam olduğu açıkça belirtilmeli; ikinci olarak ise tanıtımı yapan karakterin veya sunulan içeriğin yapay zekâ ile üretildiği ayrıca ifade edilmelidir. Yalnızca reklam etiketine yer verilip yapay zekâ niteliğinin gizlenmesi veya yalnızca karakterin sanal olduğunun belirtilip reklam iş birliğinin gizlenmesi mevzuata aykırılık teşkil eder.

Tüketicinin yanıltılmaması adına reklam ve yapay zekâ açıklamalarının belirli biçimsel standartları sağlaması zorunludur. Yapılacak bilgilendirme paylaşımın başında yer almalı, arka plan rengiyle kamufle edilmeksizin kolay okunabilir olmalı ve çok sayıda etiketin arasına gizlenmemelidir. Tüketicinin ekranı kaydırmasını gerektirmeyecek biçimde konumlandırılması gereken bu açıklamalar, platform butonları veya kullanıcı arayüzü ögeleriyle örtüşmemelidir. Tanıtımın birden fazla hikâye veya sıralı paylaşımdan oluşması durumunda, ilgili her paylaşımda uyarının müstakilen yinelenmesi şarttır.

Tüketici Deneyimi Sınırları ve Yönetmelik Değişiklikleri

Sosyal medya etkileyicilerine yönelik düzenlemeler, bizzat deneyimlenmeyen bir mal veya hizmetin deneyimlenmiş ya da onaylanmış gibi gösterilmesini yasaklamaktadır. Sanal influencer'ların biyolojik ve fiziksel bir varlığı bulunmadığından herhangi bir ürünü tatması, koklaması, hissetmesi veya fiziksel etkilerini deneyimlemesi hukuken ve fiilen imkânsızdır. Bu nedenle sanal karakterler üzerinden yürütülen tanıtımlarda kişisel deneyim, memnuniyet veya kişisel tavsiye dili kullanılması tüketiciyi aldatıcı nitelik taşır; tanıtımların yalnızca ürünün ispatlanabilir teknik ve objektif özelliklerine dayandırılması gerekir.

Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği'nde yapılan ve 1 Ağustos 2026 tarihinde yürürlüğe girecek düzenlemeler çerçevesinde, tanıtımlarda insan silüetinden farksız dijital karakterlerin yapay zekâ vasıtasıyla oluşturulması durumunda bu olgunun açık ve ayırt edilebilir biçimde tüketiciye bildirilmesi kurala bağlanmıştır. Aynı yürürlük tarihi kapsamındaki düzenlemeyle, gerçek şahısların yapay zekâ marifetiyle türetilen dijital kopyaları vasıtasıyla ürünleri bizzat tecrübe etmiş izlenimi verilmesi veya doğrudan tavsiyede bulunulması da yasaklanmıştır.

Sıkça Sorulan Sorular

Sanal influencer adına doğrudan idari para cezası kesilebilir mi?

Hayır, sanal influencer ve yapay zekâ sistemlerinin bağımsız bir hukuki kişiliği bulunmadığından doğrudan ceza muhatabı olmaları veya adlarına borç tesis edilmesi mümkün değildir; sorumluluk karakteri yönetenlere aittir.

Sanal influencer reklamlarında hangi açıklamaların yapılması zorunludur?

Paylaşımlarda hem içeriğin bir ticari reklam olduğu hem de kullanılan karakter veya içeriğin yapay zekâ teknolojisiyle üretildiği açık ve anlaşılır şekilde ayrı ayrı belirtilmelidir.

Sanal karakterler kozmetik veya gıda gibi ürünleri bizzat tavsiye edebilir mi?

Hayır, sanal karakterler fiziksel deneyim yaşayamayacağı için kişisel tecrübe veya onay izlenimi veren tanıtımlar tüketiciyi aldatıcı sayılır; reklamların ispatlanabilir ürün özelliklerine dayanması gerekir.

Gerçek kişilerin yapay zekâ kopyalarıyla ürün tavsiyesi yapılması yasak mıdır?

1 Ağustos 2026 tarihinde yürürlüğe girecek Yönetmelik düzenlemesi uyarınca, gerçek kişilerin yapay zekâ ile üretilen dijital kopyalarının bir mal veya hizmeti bizzat deneyimlediği veya tavsiye ettiği izlenimi veren reklamlar yasaklanmıştır.

Reklam Kurulunun sanal influencer tanıtımlarına karşı yaptırım yetkisi nedir?

6502 sayılı Kanun'un 63. maddesi gereğince Reklam Kurulu durdurma, düzeltme, idari para cezası, üç aya kadar tedbiren durdurma cezası ile içeriğin çıkarılması ve erişimin engellenmesi kararlarını vermeye yetkilidir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

Avukat Erdal Ersoy İletişim ve randevu

Bilişim hukuku