Naklen Atama Kavramı ve Hukuki Niteliği
Naklen atama, dar anlamıyla bir kamu görevlisinin fiilen görev yaptığı coğrafi konumdan başka bir yere nakledilmesini ifade eder. Geniş anlamda ise kamu görevlisinin coğrafi yeri değişmeksizin görev unvanında ya da hizmet sınıfında değişiklik yapılması da atama kavramı kapsamında değerlendirilir. Anayasa'nın 70. maddesi uyarınca kamu hizmetine girme anayasal bir hak olup, göreve kabulde hizmetin gerektirdiği nitelikler haricinde hiçbir ayrım gözetilemez. Kamu görevlisinin göreve başlamasıyla birlikte idare ile arasında sözleşmeye değil, kanunla düzenlenen nesnel bir statü ilişkisine dayanan hukuki bağ kurulur.
657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 4. maddesi gereğince kamu hizmetleri memurlar, sözleşmeli personel ve işçiler eliyle yürütülür. Aynı maddenin mülga (c) fıkrasında yer alan geçici personel istihdamına 696 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile son verilmiştir. Memurlar statü hukuku çerçevesinde naklen atamaya tabi tutulabilirken, 657 sayılı Kanunun 4/B maddesi kapsamındaki sözleşmeli personel memurlar gibi atamaya tabi tutulamaz; sözleşmesinde kararlaştırılan görev yeri dışında ve başka bir işte çalıştırılamaz. Kamu işçileri ise 657 sayılı Kanuna değil iş hukuku mevzuatına tabidir ve hizmet sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklar adli yargı kolundaki iş mahkemelerinde çözülür. Kendi özel kanunlarına tabi olan kamu görevlilerinin atamalarında öncelikle özel mevzuat hükümleri uygulanır; özel kanunlarında hüküm bulunmayan durumlarda ise genel kanun niteliğini haiz 657 sayılı Kanun hükümleri tatbik edilir.
Naklen Atama Türleri ve Kanuni Şartları
657 sayılı Kanunun 71. maddesinin birinci fıkrası uyarınca memurların eşit dereceler arasında veya derece yükselmesi suretiyle sınıf değiştirmeleri mümkündür. Bunun için memurun geçeceği sınıf ve görev bakımından kanunlarda, kuruluş kanunlarında veya Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinde öngörülen nitelikleri taşıması gerekir. Bu kapsamdaki sınıf değişikliklerinde idare, adayın niteliklerini ve boş kadro durumunu inceler; başvuru sonrasında sınav veya mülakat gibi ek bir usul uygulanmaz. Maddenin ikinci fıkrasına göre kurumlar, memurun rızası bulunmasa dahi yalnızca meslekleriyle ilgili sınıftan genel idare hizmetleri sınıfına veya genel idare hizmetleri sınıfından meslekleriyle ilgili sınıfa, unvan eşitliği aramaksızın kazanılmış hak aylık dereceleriyle naklen atama yapabilir.
Kurum içi yer değiştirme suretiyle atamalar, 657 sayılı Kanunun 72. maddesi doğrultusunda hizmetin gereklerine ve Türkiye'nin ekonomik, sosyal, kültürel ile ulaşım şartlarına göre gruplandırılan bölgeler arasında adil ve dengeli bir dağılım gözetilerek yürütülür. Aynı Kanunun 73. maddesi ise karşılıklı yer değiştirmeyi (becayiş) düzenler. Aynı kurumun farklı teşkilat birimlerinde yer alan aynı sınıftaki memurlar, karşılıklı rızaları ve atamaya yetkili amirin onayı ile görev yerlerini takas edebilirler.
Memurların 657 sayılı Kanuna tabi kurumlar arasında yer değiştirmesi, Kanunun 74. maddesi gereğince her iki kurumun muvafakatiyle gerçekleştirilir. Memurun kazanılmış hak derecesinin altındaki bir kadroya atanabilmesi için aradaki farkın en fazla üç derece olması ve memurun bu yönde açık talebinin bulunması şarttır. Kurum içi naklen atamaları düzenleyen 657 sayılı Kanunun 76. maddesi uyarınca ise idare, memurları istekleri aranmaksızın kadro derecelerine eşit veya üst kadrolara naklen atayabilir. Ancak kazanılmış hak derecesinin en çok üç derece altındaki kadrolara naklen atama yapılabilmesi münhasıran memurun yazılı rızasına bağlıdır.
657 sayılı Kanunun 86. maddesine göre memurların kanuni izin, geçici görev, disiplin cezası veya görevden uzaklaştırma gibi yasal nedenlerle görevlerinden geçici ayrılmaları halinde, bu görevlere kurum içinden, diğer kurumlardan veya açıktan vekil atanabilir. Vekaleten atanacak kişinin asilde aranan nitelik ve koşulları taşıması zorunludur. Asaleten veya vekaleten doldurulması gereken boş kadroların geçici görevlendirme usulüyle doldurulması ise mevzuatın amacına aykırılık oluşturur.
Hukuka Aykırı Naklen Atama Halleri ve İptal Sebepleri
Kamu görevlisini göreve ilk defa atamaya yetkili birim veya makam, kural olarak naklen atama işlemlerinde de yetkilidir. Kanunda açık bir istisna öngörülmedikçe yetkisiz bir makam tarafından tesis edilen naklen atama işlemleri yetki unsuru yönünden sakattır. İdare hukukundaki yetkide ve usulde paralellik ilkesi gereğince görevden alma ve atama iradesi aynı makam tarafından ortaya konulmalıdır. Öte yandan naklen atamanın geçerli olabilmesi için atama yapılacak kadronun fiilen boş bulunması şarttır. Boş kadro bulunmaksızın yapılan naklen atamalar, işlemin sebep unsuru yönünden hukuka aykırılığına yol açar.
İdare, memurların naklen atanmasında gerekçe göstermekle yükümlüdür. Somut ve hukuken geçerli delillere dayanmayan soyut iddialar ya da doğruluğu kanıtlanmamış istihbari bilgiler gerekçe gösterilerek tesis edilen atama işlemleri sebep unsuru bakımından sakatlanır. İdarenin 657 sayılı Kanunun 71 ve 76. maddelerinden kaynaklanan takdir yetkisi mutlak ve sınırsız değildir; kamu yararı ve hizmet gerekleri ile sınırlandırılmıştır. Takdir yetkisinin kamu yararı gözetilerek kullanıldığını ortaya koyan somut bir olay ve hizmet ihtiyacı gösterilmediğinde işlem sebep ve maksat yönlerinden hukuka aykırı hale gelir. Benzer şekilde, memurun daha üst bir göreve atanması, öğrenim gördüğü mesleki alanda kariyer yapması veya aile birliğinin korunması talepleri karşısında idarenin somut gerekçe sunmaksızın muvafakat vermekten kaçınması da hukuka aykırılık oluşturur.
Memurun kadro unvanı korunmuş olsa dahi, fiilen yetkisiz ve etkisiz bırakılması, kariyer gelişiminin geriletilmesi veya üzerinde psikolojik baskı oluşturulması naklen atamayı hukuka aykırı kılar. Naklen atama yetkisinin kamu görevlisini cezalandırma veya yıldırma amacıyla bir örtülü disiplin cezası gibi kullanılması amaç unsuru yönünden işlemi sakatlar. Ayrıca, idari yargı yerlerince verilen bir iptal kararının ardından, haklı, nesnel ve yeni bir hukuki gerekçe bulunmaksızın kamu görevlisinin benzer bir işleme maruz bırakılarak yeniden atanması, yargı kararının etkisiz kılınması niteliğinde olup hukuka aykırıdır.
Naklen Atama İşleminin İptali Davası ve Yürütmenin Durdurulması
Hukuka aykırı naklen atama kararlarına veya personelin mevzuata uygun nakil taleplerinin idarece reddine karşı idari yargıda dava açılabilir. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanununun 7. maddesi uyarınca, atama kararının ya da ret işleminin tebliğini izleyen veya idarenin talebi zımnen reddetmiş sayıldığı sürenin dolduğu tarihten itibaren 60 gün içinde görevli idare mahkemesinde iptal davası açılması gerekir. Naklen atama işlemleri kamu görevlisinin yerleşim düzenini ve mesleki statüsünü doğrudan etkilediğinden, telafisi güç veya imkansız zararların önlenmesi adına dava dilekçesinde yürütmenin durdurulması isteminde bulunulması önem taşır.
Naklen atama işlemine karşı hangi sürede ve nerede dava açılmalıdır?
Atama işleminin veya nakil talebinin reddine ilişkin kararın ilgilisine tebliğ edildiği ya da talebin zımnen reddedildiği tarihten itibaren 60 gün içinde idare mahkemesinde yürütmenin durdurulması istemli iptal davası açılmalıdır.
Memur rızası olmadan alt dereceli bir kadroya atanabilir mi?
Memur, rızası olmaksızın alt dereceli bir kadroya atanamaz. Kurumlar memurları eşit veya üst kadrolara re'sen nakledebilecek olsalar da, kazanılmış hak derecesinin en çok 3 derece altına yapılacak atamalarda memurun açık isteği şarttır.
Sözleşmeli personel ve kamu işçisi naklen atamaya tabi tutulabilir mi?
Sözleşmeli personel memurlar gibi naklen atamaya tabi tutulamaz ve sözleşmesinde belirlenen görev yeri dışında çalıştırılamaz; kamu işçileri ise memur mevzuatına değil iş hukukuna tabidir ve uyuşmazlıkları iş mahkemelerinde görülür.
Karşılıklı yer değiştirme (becayiş) hangi koşullarda gerçekleştirilir?
Aynı kurumun farklı yerlerindeki teşkilatlarında görev yapan aynı sınıftaki memurlar, her iki personelin karşılıklı rızası ve atamaya yetkili amirin onayı bulunması koşuluyla becayiş yapabilirler.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy