MTO Kuralları madde 29/1 uyarınca acil durum hakemi mekanizması, tahkim divanının kurulmasını bekleyemeyecek kadar acil ara veya ihtiyati tedbir ihtiyacının karşılanması amacıyla işletilir. Acil durum hakemleri, talebin aciliyetine ilişkin esas incelemesine geçmeden önce uygulanabilirlik, yetki ve kabul edilebilirlik olmak üzere üç aşamalı eşik şartını katı bir şekilde inceler.
Uygulanabilirlik, Yetki ve Kabul Edilebilirlik Eşikleri
Uygulanabilirlik aşamasında MTO Divan Başkanı, MTO Kuralları madde 29/5 ve madde 29/6 uyarınca acil durum hakemi hükümlerinin uygulanıp uygulanmayacağını değerlendirir. Divan Başkanı ret yetkisini nadiren kullanarak başvurunun acil durum hakemi tarafından incelenmesine izin verir; böylece eşiklere ilişkin son kararı acil durum hakemi verir.
Yetki testinde acil durum hakemi, acil durum tedbirine karar vermeye yetkisi bulunup bulunmadığını değerlendirir ve bu kapsamda geçerli bir tahkim anlaşmasının varlığı denetlenir. Çok aşamalı uyuşmazlık çözüm hükümleri sıklıkla yetki itirazına konu teşkil etmekte olup uyuşmazlıklar kapsamında 33 dosyada hakemin yetkisine dair itiraz sunulmuştur.
Kabul edilebilirlik incelemesi ise MTO Kuralları madde 29/1 uyarınca tahkim divanının teşekkülünü bekleyemeyecek kadar acil bir ara veya ihtiyati tedbir ihtiyacının bulunmasını gerektirir. Acil durum hakemi; uygulanabilirlik, yetki ve kabul edilebilirlik olmak üzere belirlenen bu üç eşik şartını inceledikten sonra talebin aciliyetine dair esas değerlendirmesine geçer.
Yargılama Usulü, Karar Süresi ve Taraf Dinlenilme İlkesi
MTO Kuralları Ek-V madde 5/2 uyarınca acil durum hakemi, yargılamayı uygun gördüğü biçimde sürdürme hususunda geniş bir takdir yetkisine sahiptir. Bu usuli yetkinin en önemli sınırını MTO Kurallarında öngörülen zaman sınırlaması oluşturur. Ek süre tanınmadıkça acil durum hakemi, dosyanın kendisine aktarılmasından itibaren 15 gün içinde karar vermekle yükümlüdür.
Karşı tarafın yokluğunda verilecek acil durum kararları MTO Kuralları hükümleriyle uyumlu kabul edilmemektedir. Bu yaklaşımın temel amacı, karşı tarafın hukuki dinlenilme hakkından yoksun kalmasının önüne geçilmesidir.
Acil durum hakemi başvurularından 25'i nihai karardan önce sulh ile sonuçlanmış, bu başvurulardan dördünde ise henüz herhangi bir karar verilmeden önce taraflarca sulhe varılmıştır.
Acil durum hakemi kararını hangi sürede vermek zorundadır?
MTO Kuralları Ek-V madde 5/2 uyarınca ek süre tanınmadığı takdirde, acil durum hakemi dosyanın kendisine aktarılmasından itibaren 15 gün içinde karar vermelidir.
Karşı tarafın yokluğunda acil durum kararı verilebilir mi?
Karşı tarafın yokluğunda acil durum kararı verilmesi, hukuki dinlenilme hakkının ihlali olarak değerlendirildiğinden MTO Kuralları hükümleriyle bağdaşmamaktadır.
Acil durum hakemi esas incelemesine geçmeden önce hangi şartları inceler?
Acil durum hakemi, talebin aciliyetine ilişkin esas incelemesine geçmeden önce uygulanabilirlik, yetki ve kabul edilebilirlik olmak üzere üç aşamalı eşik şartını katı bir şekilde inceler.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy