Milletlerarası ticari tahkim yargılamasında uzman tanık görüşü, özel bilgi gerektiren teknik veya sektörel alanlarda gerçeğin aydınlatılması amacıyla başvurulan delil yöntemlerindendir. Özellikle inşaat, petrol ve gaz, sigorta uyuşmazlıkları ile zarar miktarının tespiti gereken karmaşık davalarda uzman tanık incelemesine sıklıkla ihtiyaç duyulur.
Uzman Tanığın Belirlenmesi ve Hukuk Sistemlerindeki Yaklaşımlar
Tahkimde uzman tanıklar hem taraflarca hem de hakem heyetince atanabilir. Birçok kurumsal tahkim kuralında hakemler tarafından uzman atanması düzenlenmiş olmakla birlikte, uygulamada tarafların kendi uzmanlarını atamaları ve uzman raporu sunmaları daha sık görülen bir yöntemdir. Hakemlerce uzman tanık atanan durumlarda hakemler, uzmanın görev sınırlarını belirlerken kendi görevlerini devretmemeye özen göstermelidir.
Uzman tanıklara bakış açısı hukuk geleneklerine göre değişiklik gösterebilmektedir. Bağımsız uzmanların genelde mahkemelerce atanması sebebiyle Kara Avrupası hukuk sisteminden gelen hukukçuların uzman tanıklara karşı daha şüpheci bir tutum sergilediği görülmektedir.
Hakemlerce Uzman Atanması Usulü ve Yetkileri
UNCITRAL Model Kanun m. 26 gereğince hakemler belirli konularda bilgi sahibi olmak amacıyla uzman atayabilir. Uzman seçerken veya uzman raporunun kapsamını belirlerken tarafların görüşünü almak hakemlerin takdirindedir. Hakemler uzmandan tarafların yorumlarını iletebileceği bir ön rapor sunmasını isteyebilir; bu durumda taraflarca yapılan yorumların uzman tarafından nihai raporda dikkate alınması gerekir.
Tahkim yargılamasında bazı davalarda hakemler, seçim yapabilmek amacıyla taraflardan uzman isimlerinin yer aldığı bir liste sunmalarını isteyebilir. Bu uygulamayla özellikle zararın hesaplanacağı durumlarda karşılaşılmaktadır.
IBA Kuralları m. 6 çerçevesinde hakem heyetinin tarafsız bir uzman seçimi öncesinde tarafların görüşlerine başvurması öngörülmektedir. Alınan beyanların ardından görev talimatı oluşturulur; atanan uzmanın sunduğu nitelik ve tarafsızlık açıklamalarına yönelik taraf itirazları hakemlerce incelenir. Görevlendirme tamamlandıktan sonraki süreçte ise taraflar yalnızca bu aşamadan itibaren haberdar oldukları ehliyet veya bağımsızlık engellerini ileri sürebilir.
IBA Kuralları m. 6(3) çerçevesinde hakemlerce görevlendirilen uzman, taraflardan uyuşmazlık konusuyla ilgili belge, ürün ve örnek gibi araçların sunulmasını talep edebilir. Uzmanın belge talep yetkisi hakemlerin yetkisi ile aynı seviyede değerlendirilir.
Uzman Raporunun Standartları ve Tarafsızlık Kriteri
IBA Kuralları m. 5 uyarınca uzman raporunda uzmanın adı, adresi, nitelik ve yeterlilikleri, deneyimi, eğitimi ve özgeçmiş bilgileri yer almalıdır. Ayrıca uzmanın taraflar, hakemler ve vekillerle geçmiş ve var olan ilişkisini belirten bir beyanda bulunması şarttır.
Uzmanın güvenilirliği bağımsızlığı ile doğrudan ilişkilidir. Güvenilirlik sadece uzmanın geçmiş ve var olan ilişkilerini belirtmesi ya da tarafsızlığını açıklayan bir beyan sunmasıyla sağlanamaz. Uzmanın ulaştığı görüşün ve gerekçesinin tarafsızlığı açık biçimde ortaya koyması gerekir.
IBA Kuralları m. 5(d) ve 5(e) uyarınca uzman raporunun dayandığı unsurlar, görüşler ve sonuçlar, yöntem, deliller ve kullanılan bilgiler raporda açıkça gösterilmelidir. Uzmanın hakem gibi davranmaması, uyuşmazlığın ne şekilde çözümlenmesi gerektiğine yönelik bir görüş vermemesi ve kendisine yöneltilen sorulara tarafsız biçimde cevap vermesi beklenir.
Uzmanın Bağımsızlığının Denetimi ve Çapraz Sorgu
Uygulamada uzman ile taraf vekili arasındaki iletişimin gizliliği nedeniyle raporda taraf vekilinin görüşlerinin daha baskın olması ve uzmanın taraflı hareket etmesi riski bulunmaktadır. Bununla birlikte, uzmanın itibarını ve güvenilirliğini riske atmayacağı ve bu sebeple uzman raporunun taraf vekillerinin argümanlarından bağımsız görüşlerden oluşacağı kabul edilir.
Uzman raporunun tarafsız olup olmadığı çapraz sorgu yoluyla tespit edilebilir; özellikle çapraz sorgu sırasında kendi görüşünü savunamayan uzman güven telkin etmeyen bir durum ortaya koyar. Bunun yanında tanık konferansı (witness conferencing) yöntemi, tarafsız ve güvenilir görüşlere ulaşmak adına faydalı bir yol kabul edilir. Uzmanların diğer uzmanlar ile birlikte sorgulandığı durumlarda daha doğru bilgi verdikleri değerlendirilmektedir.
Uyuşmazlıkta Uygulanan Hukuk ve Uzman İhtiyacı
Uyuşmazlığa uygulanacak kurallar milletlerarası hukuk, ticari örf ve adetler veya lex mercatoria olduğunda hakemlerin bu kurallara aşina olduğu kabul edildiğinden kural olarak hukukçu uzmandan görüş alınmasına gerek duyulmaz. Ancak bir ülkenin yerel hukukunun uygulanması halinde, her hukukun kendine özgü iç dinamikleri ve kuralları bulunduğundan hukukçu uzmandan görüş alınması faydalı olabilmektedir.
Milletlerarası tahkimde uzman tanığı kimler atayabilir?
Uzman tanıklar hem taraflarca hem de hakem heyetince atanabilir; uygulamada tarafların kendi uzmanlarını görevlendirerek rapor sunması daha yaygın olarak tercih edilmektedir.
Uzman tanık uyuşmazlığın nihai sonucuna ilişkin karar bildirebilir mi?
Hayır; IBA Kuralları m. 5(d) ve 5(e) uyarınca uzmanın hakem gibi davranmaması ve uyuşmazlığın ne şekilde çözümlenmesi gerektiğine yönelik görüş vermemesi gerekir.
Tahkimde uygulanan tanık konferansı usulü ne sağlar?
Tanık konferansı yöntemi, uzmanların diğer uzmanlarla birlikte sorgulanmasını sağlayarak tarafsız ve güvenilir teknik değerlendirmelere ulaşılmasını temin eder.
Hakemlerce atanan uzmanın belge talep yetkisi ne düzeydedir?
IBA Kuralları m. 6(3) uyarınca hakemlerce atanan uzmanın uyuşmazlıkla ilgili belge, ürün ve örnek talep etme yetkisi hakemlerin yetkisi ile aynı seviyede kabul edilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy