Esnek Hukuk Kurallarının Niteliği ve Temel İşlevi
Milletlerarası tahkimde uygulanan usule ilişkin esnek hukuk kurallarının temel amacı, tahkim kanunlarının yetersiz kaldığı noktalarda hakemlere ve uygulamacılara yol göstermek ve yardım etmektir. Bu kurallar kılavuz, kural, prensip, öneri, rehber veya not biçiminde oluşturulabilmekte ve tahkim pratiğinde sıklıkla Uluslararası Barolar Birliği (IBA) gibi kurumlar tarafından hazırlanmaktadır.
Esnek hukuk kuralları bir devletin iç hukuku niteliğinde değildir ve tahkim kanunlarında veya tahkim kurallarında yer verilmeyen konulara ilişkin düzenlemeler içerir. Bu niteliği sebebiyle Milletlerarası Ticaret Odası Tahkim Kurallarının uygulandığı ve bu kuralların açıklık getirmediği durumlarda taraflar ve hakemler IBA Delil Kurallarına başvurarak tamamlayıcı bir işlev sağlayabilmektedir. Benzer biçimde hakemler uyuşmazlığın esasını incelerken de UNIDROIT İlkeleri gibi esnek hukuk kurallarından faydalanabilmektedir.
Esnek hukuk kuralları genellikle zorunlu ve bağlayıcı olmayan ve bu sebeple tam hukuki sonuç doğurmayan metinlerdir. Bu durum kuralları oluşturan kurumların hukuki ehliyetten yoksun bulunmasından ya da kurum ve uygulayıcıların kuralların tam hukuki sonuç doğurmasından çekinmesinden kaynaklanabilmektedir.
Yargılama Usulünün Belirlenmesi ve Tahkim Hukukunun Sınırları
4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu m. 8/A uyarınca taraflar, Kanunun emredici hükümleri saklı kalmak kaydıyla hakem veya hakem kurulunun uygulayacağı yargılama kurallarını serbestçe kararlaştırabilir ya da bir kanuna, milletlerarası veya kurumsal tahkim kurallarına yollama yaparak belirleyebilirler. Taraflar arasında yargılama kurallarına dair böyle bir anlaşma bulunmadığı takdirde hakem veya hakem kurulu tahkim yargılamasını Kanun hükümlerine göre yürütür.
4686 sayılı MİLLETLERARASI TAHKİM KANUNU m. 8Kaynağı aç
4686 sayılı Kanun m. 8/B gereğince taraflar tahkim yargılamasında eşit hak ve yetkiye sahip olup taraflara iddia ve savunmalarını ileri sürme olanağının tanınması zorunludur. Ayrıca tahkim yargılamasında taraflar yabancı gerçek veya tüzel kişiler tarafından temsil edilebilir; ancak bu temsil kuralı tahkimle bağlantılı olarak mahkemelere yapılan istemlerde uygulanmaz.
Bağlayıcılık Gücü ve Tahkim Yeri Hukukunun Standartları
Esnek hukuk kuralları mahkemelere kendiliğinden yetki sağlamaz ve tahkim kanunlarının sahip olduğu kanuni yetkiyi doğrudan taşımaz. Bu kuralların bağlayıcılık kazanması tarafların anlaşmasına bağlıdır. Taraflar tahkim anlaşmalarında bu kuralların uygulanmasını kararlaştırdıkları takdirde söz konusu hüküm hakem heyetini hem usul hukuku hem de uygulanacak sözleşme hukuku bakımından bağlar.
Tahkim yargılamasındaki aktörler tahkim yeri hukukunun (lex arbitri) öngördüğü asgari standartlara uymakla yükümlüdür. Bu çerçevede aktörler tahkim yeri hukukunu uygularken esnek hukuk kurallarını rehber olarak kullanabilir; ancak bu kurallarla kendiliğinden bağlı değildirler.
IBA Delil Kurallarının Uygulanması ve Tenfiz Değerlendirmeleri
IBA Delil Kuralları m. 1(1) kapsamında taraflar ve hakem heyetleri, kuralların tamamını veya bir bölümünü tahkimin başlangıcında ya da sonraki aşamalarda kabul edebilir, değiştirebilir veya kendi usullerini geliştirirken kılavuz olarak kullanabilir. Taraflar uygulanmasına karar verdiğinde hakemler bu kuralları uygulamakla yükümlüdür. Taraflarca kararlaştırılmasa dahi hakem heyetleri yargılamayı kolaylaştırmak ve adil yargılanma hakkına güvence sağlamak amacıyla bu kurallardan faydalanmayı tercih edebilmektedir.
Domestik unsurlar içeren küçük montanlı uyuşmazlıklarda karmaşık ve detaylı usul kurallarının getireceği istenmeyen yük nedeniyle esnek kuralların uygulanması somut olayın niteliğine göre ele alınmalıdır. Tarafların anlaşması olmaksızın hakemlerin esnek kuralları uygulaması, kararın tenfizine karşı savunma yapılmasına veya adil yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiasının ileri sürülmesine yol açabilmektedir. Bununla birlikte bir hakem heyetinin IBA Delil Kurallarını uygulayıp uygulamamış olması devlet mahkemeleri nezdinde usul kurallarının temel ilkelerine aykırılık olarak değerlendirilmez.
Sıkça Sorulan Sorular
Hakemler tarafların anlaşması olmadan esnek hukuk kurallarını uygulayabilir mi?
Hakemler yargılamayı kolaylaştırmak ve güvence sağlamak amacıyla IBA Delil Kuralları gibi metinlerden yararlanabilmekle birlikte, tarafların mutabakatı bulunmaksızın bu kuralların uygulanması tenfiz aşamasında savunmalara veya adil yargılanma ihlali iddialarına neden olabilmektedir.
IBA Delil Kuralları hakem heyeti bakımından ne zaman bağlayıcı hale gelir?
IBA Delil Kuralları m. 1(1) doğrultusunda tarafların kuralların uygulanmasına karar verdikleri durumlarda hakemler bu kuralları uygulamakla yükümlü olur.
Uyuşmazlığın esası incelenirken esnek hukuk kurallarına başvurulabilir mi?
Hakemler uyuşmazlığın esasını çözerken bir devletin iç hukuku niteliğini taşımayan UNIDROIT İlkeleri gibi esnek hukuk kurallarına tamamlayıcı mahiyette başvurabilir.
Tahkimde yargılama kurallarının belirlenmesinde tarafların yetkisi nedir?
4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu m. 8/A uyarınca taraflar, Kanunun emredici hükümleri saklı kalmak şartıyla yargılama kurallarını serbestçe kararlaştırabilir veya kurumsal kurallara yollama yaparak belirleyebilir; anlaşma yoksa yargılama Kanun hükümlerine göre yürütülür.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy