Yatırım Tahkiminde Şeffaflık Kurallarının Yürürlüğü ve Kapsamı
Birleşmiş Milletler Milletlerarası Ticaret Hukuku Komisyonu tarafından yatırım tahkimlerinde şeffaflık sağlamak amacıyla Temmuz 2013 tarihinde kabul edilen Kurallar, 1 Nisan 2014 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Sekiz maddeden oluşan Kurallar; uygulama alanı, bilgi ve belgelerin yayını, üçüncü kişilerin ve uyuşmazlığa taraf olmayan akit tarafların beyanları, duruşmalar, gizli ve korunan bilgiler ile veri havuzunu kapsar.
Zaman Bakımından Uygulama ve Uyuşmazlık Çerçevesi
UNCITRAL Şeffaflık Kuralları m. 1 çerçevesinde bu düzenlemeler, 1 Nisan 2014 tarihinde veya sonrasında akdedilen ve yatırımı ya da yatırımcıyı korumayı hedefleyen anlaşmalara dayalı devlet-yatırımcı uyuşmazlıklarında uygulanır. Bununla birlikte tarafların Kuralların geçerli olmayacağını kararlaştırma ya da 1976 tarihli UNCITRAL Kurallarına yollama yapma imkanı saklıdır.
Düzenlemelerin 1 Nisan 2014 tarihinden önce akdedilmiş anlaşmalara teşmil edilebilmesi, uyuşmazlığın taraflarının veya akit tarafların Kuralların uygulanmasını kararlaştırarak bunları anlaşmaya veya uyuşmazlık sürecine dahil etmesine bağlıdır.
Dayanak anlaşma açıkça cevaz vermedikçe, uyuşmazlığın tarafları bir sözleşmeyle ya da farklı bir yolla Kuralları ihlal edemez. Öte yandan Kurallar, UNCITRAL Tahkim Kurallarının uygulanmadığı durumlarda dahi Daimi Hakemlik Mahkemesi ile Uluslararası Yatırım Anlaşmazlıklarının Çözüm Merkezi nezdindeki tahkimlerde uygulama alanı bulabilir.
Hakem Heyetinin Değerlendirme Ölçütleri ve Kural Çatışması
Hakem heyeti Kurallar kapsamındaki takdir yetkisini kullanırken kamu yararını ve tarafların adil yargılanma hakkını gözetir. Bunun yanı sıra hakem heyeti, tarafların rızası bulunmak ve sürecin şeffaflık rejimiyle bağdaşıp tahkime pratik açıdan olumlu katkı sunması şartıyla, Kurallardaki belirli bir hükmü uyuşmazlığın sınırlı bir kısmına uygulayabilir.
Uygulanacak tahkim kuralları ile Kurallar arasında bir uyuşmazlık çıktığında Kurallar uygulanır; uyuşmazlık dayanak anlaşma ile Kurallar arasında doğarsa bu durumda anlaşma hükümleri öncelik taşır.
Bilgi ve Belgelerin Kamuya Açılması ile Veri Havuzu
Tahkim bildiriminin iletilmesi üzerine veri havuzu, uyuşmazlığa taraf olanlar ve uyuşmazlığın ilgili bulunduğu ekonomik sektör hususunda kamuyu bilgilendirir. İlgili yayımlar, Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri veya UNCITRAL tarafından belirlenen veri havuzu aracılığıyla yerine getirilir.
Kurallar uyarınca tahkim bildirimi ve cevabı, dava ve cevap dilekçeleri ile taraflarca sunulan diğer yazılı beyanlar, uzman raporları, tanık beyanları ve delillerin kendisi hariç olmak üzere delil listeleri kamuya açılır. Hakem heyeti delillerin kamuya açılmasına re'sen veya talep üzerine karar verebilir; varsa duruşma transkripti, talimatlar, kararlar ve hükümler de kamunun erişimine sunulur.
Üçüncü Kişilerin ve Taraf Olmayan Akit Tarafların Beyanları
Uyuşmazlık hakkında yazılı beyanda bulunmak isteyen üçüncü kişiler hakem heyetine müracaat edebilir. Hakem heyeti kabul incelemesinde üçüncü kişinin menfaatini, yargılamaya sağlayacağı faydayı ve uyuşmazlığın taraflarından farklı olarak sunacağı bakış açısını dikkate alır.
Uyuşmazlığın tarafı olmayan akit devletler üçüncü kişi kategorisine dahil edilmemiştir; bu taraflar anlaşmanın yorumuna dair beyanlarını hakem heyetinin vereceği izinle veya hakem heyetinin uyuşmazlık taraflarının onayını alarak yapacağı davet üzerine sunabilir.
Duruşmalar ve Gizli Bilgilerin Korunması
Delil sunumu ve sözlü savunmalara ilişkin duruşmalar halka açık yapılır. Buna karşılık gizli bilgilerin açığa çıkması söz konusu olduğunda veya tahkim sürecinin bütünlüğünün korunması gerektiğinde hakem heyeti duruşmanın gizli yürütülmesine karar verebilir. Kamunun katılımını sağlamak için heyetçe gerekli lojistik düzenlemeler yapılır.
Gizli ticari sırlar, dayanak anlaşma veya davalı devlet mevzuatı gereğince gizliliği korunan veriler, hakem heyetince belirlenen kurallar doğrultusunda ifşası engellenen hususlar ile kanunların tatbik edilmesini önleyecek nitelikteki ifşalar korunan bilgi sayılır.
Hakem heyetinin kamuya erişimin engellenmemesi veya bilginin metinden çıkarılmaması yönünde karar alması durumunda, uyuşmazlığın tarafları, taraf olmayan akit taraflar veya üçüncü kişiler ibraz ettikleri belgeyi geri çekme hakkına sahiptir.
UNCITRAL Şeffaflık Kuralları ne zaman yürürlüğe girdi?
UNCITRAL Şeffaflık Kuralları, Birleşmiş Milletler Milletlerarası Ticaret Hukuku Komisyonu tarafından Temmuz 2013'te kabul edilmiş ve 1 Nisan 2014 tarihinde yürürlüğe girmiştir.
Kurallar eski tarihli anlaşmalara nasıl uygulanır?
1 Nisan 2014 tarihinden önce akdedilen anlaşmalara uygulanabilmesi için uyuşmazlığın taraflarının veya akit tarafların 1 Nisan 2014 tarihi itibarıyla Kuralların uygulanacağına karar vererek Kuralları anlaşmaya veya uyuşmazlığa dahil etmeleri gerekir.
Duruşmalar kural olarak halka açık mı yapılır?
UNCITRAL Şeffaflık Kuralları m. 6 uyarınca delil sunumuna veya sözlü savunmalara ilişkin duruşmalar halka açık yürütülür; gizli bilgilerin ifşası veya yargılamanın bütünlüğünün korunması gerektiğinde hakem heyeti duruşmanın gizli yapılmasına karar verebilir.
Tahkim kuralları ile Şeffaflık Kuralları çatışırsa hangisi geçerli olur?
Uygulanacak tahkim kuralları ile Şeffaflık Kuralları arasında çelişki olursa Şeffaflık Kuralları uygulanır; ancak dayanak anlaşma ile Kurallar arasında çelişki bulunursa anlaşma hükümleri uygulama bulur.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy