Amerika Boşanma Kararının Türkiye’de Tanıma ve Tenfizi

Amerika Boşanma Kararlarının Türkiye'deki Hukuki Geçerliliği

Amerika Birleşik Devletleri ile Türkiye arasında özel bir adli mütekabiliyet anlaşması bulunmamaktadır. Ancak her iki devlet de Lahey Sözleşmesi'ne taraf olduğundan Amerikan mahkemelerinde verilen boşanma kararının Türk mahkemelerinde tanınması ve tenfizi hukuken mümkündür. Amerika'da boşanan bir kişinin Türkiye'de evliliğini sonlandırmak için yeniden boşanma davası açması gerekmez. Yabancı ilamın Türkiye'de de geçerli olabilmesi için Türk mahkemelerinden tanıma ve tenfiz talep edilmesi yeterlidir.

Tanıma ile Tenfiz Arasındaki Ayrım ve Sonuçları

Tanıma, Amerika'da verilen boşanma kararının Türkiye'de hukuken geçerli sayılmasını temin eder. Tenfiz ise yabancı ilamda yer alan nafaka, tazminat veya çocukların velayeti gibi eda hükümlerinin icra edilebilir hale gelmesini sağlar. Boşanma olgusunun kendisi bakımından çoğu durumda tanıma yeterli görülürken, parasal veya icrai sonuçların yerine getirilmesi için tenfiz kararı alınması gerekir.

Mahkeme tarafından tenfiz kararı verildiğinde yabancı ilamdaki nafaka veya tazminat gibi eda hükümleri ilamlı icra yoluyla takip konusu yapılabilir. Tanıma kararı ise tek başına icra yetkisi doğurmaz ve yalnızca tarafların hukuki statüsünü etkiler. Dosya kapsamında hangi hükmün tanınacağı, hangi hükmün tenfiz edileceği talep doğrultusunda mahkemece incelenir.

Tanıma ve Tenfiz Talebinde Kesinleşme ve Sınırlı Denetim İlkesi

Amerika'da verilen bir boşanma kararının Türkiye'de tanınması veya tenfizi talep edilebilmesi için Amerikan hukuk düzeni çerçevesinde kesinleşme şartının gerçekleşmesi zorunludur. Kesinleşme; ilk derece yargı organının kararına karşı o ülkedeki kanun yolu başvuru imkanlarının tamamen tüketilmiş olmasını ya da süresi içinde herhangi bir kanun yoluna başvurulmamış bulunmasını ifade eder. Üst mahkemeye yapılan bir başvuru mevcutsa ve bu itiraz henüz neticelenmemişse, kararın Türk mahkemelerinde tanıma ve tenfizine karar verilemez.

Tanıma ve tenfiz yargılamasında mahkeme yabancı davanın esasına girerek davayı yeniden görmez; sınırlı bir denetim gerçekleştirir. Bu inceleme kapsamında kararın Türk kamu düzenine açıkça aykırı olmaması, savunma hakkının ihlal edilmemiş bulunması, kararın verildiği yargılamada taraf teşkilinin sağlanmış olması ve aynı konuda Türkiye'de verilmiş kesin hüküm bulunmaması şartları gözetilir.

Kamu düzenine aykırılık denetiminde yabancı boşanma kararının içeriği değil, kararın sonuçlarının Türk hukukunun temel ilkeleriyle açık çatışma içinde olup olmadığı değerlendirilir. Usule ilişkin ağır savunma ihlalleri veya temel haklara açık aykırılıklar bu kapsamda ele alınır. İnceleme her uyuşmazlıkta somut olaya göre yapılır ve soyut itirazlar yeterli kabul edilmez.

Görevli ve Yetkili Mahkemenin Belirlenmesi

Tanıma ve tenfiz davalarında görevli mahkeme aile mahkemesidir. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde görev asliye hukuk mahkemesine geçer. Yetki kuralı aleyhine tanıma veya tenfiz talep edilen davalının Türkiye'deki yerleşim yerine göre belirlenir ve yetki itirazı ilk itiraz niteliğindedir. Davalının Türkiye'de yerleşimi bulunmadığı durumlarda ise kanuni yetki kuralları tatbik edilir.

5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun'un 51. maddesi uyarınca yetki, aleyhine karar talep edilen tarafın Türkiye'deki yerleşim yerine, yerleşim yeri mevcut değilse sakin olduğu yer mahkemesine aittir. Karşı tarafın Türkiye'de yerleşim yeri veya sakin olduğu bir yer bulunmadığı durumlarda ise talep Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden birinde ileri sürülebilir.

Amerika'da boşanan bir kimsenin tanıma ve tenfiz davası açmak veya duruşmaya katılmak üzere bizzat Türkiye'ye gelmesi zorunlu değildir. Yargılama süreci, usulüne uygun düzenlenmiş özel yetkili vekaletname ile vekil aracılığıyla takip edilebilir. Geçerli ve usulüne uygun tebligat yapılmış olması kaydıyla, taraflardan birinin duruşmaya gelmemesi davayı kendiliğinden sona erdirmez; mahkeme evrakı inceleyerek yoklukta karar verebilir.

Dava İçin Gerekli Belgeler ve Şekil Şartları

Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun'un 53. maddesine göre tanıma ve tenfiz davası için mahkemeye sunulması gereken belgeler yabancı mahkeme ilamının o ülke makamlarınca usulen onanmış aslı veya ilamı veren yargı organı tarafından onanmış örneği ile ilamın kesinleştiğini gösteren ve o ülke makamlarınca usulen onanmış yazı veya belgedir. Bu belgelerin onanmış tercümelerinin de dosyaya sunulması zorunludur.

Amerika'dan getirilen resmi belgelerde belgenin düzenlendiği eyalet ve belge türüne göre apostil şerhi aranabilir. Apostil şerhi yabancı resmi belgenin uluslararası geçerliliğini tevsik etmekle birlikte, yabancı ilam ile kesinleşme belgesinin yeminli tercüman tarafından yapılan ve noter onaylı Türkçe tercümeleriyle birlikte ibraz edilmesi gerekir.

Eda Hükümleri ve Mal Rejimi Tasfiyesi Süreci

Boşanma kararında yer alan velayet, nafaka ve tazminat hükümleri aynı yabancı ilamda yer alıyorsa birlikte tenfiz talep edilebilir. Mahkeme her hükmü kendi niteliğine göre ayrı incelediğinden ve boşanmanın tanınması ile eda niteliğindeki parasal hükümlerin tenfizi farklı sonuçlar doğurduğundan dilekçedeki taleplerin açık ve ayrı formüle edilmesi önem taşır.

Amerika'da boşanan bir kimsenin Türkiye'deki malların paylaşımına ilişkin mal rejimi tasfiyesi davası açabilmesi, Türkiye'deki tanıma ve tenfiz davasının kesinleşmesine bağlıdır. Tanıma ve tenfiz kararı kesinleşmeden malların bölüşümüne yönelik bir dava açılamaz.

Tanıma ve Tenfiz Talebinin Reddedilebileceği Haller

Yabancı mahkeme kararı kesinleşmemişse, kanunen aranan usulüne uygun belgeler sunulmamışsa, savunma hakkı ihlal edilmişse, Türk kamu düzenine açık aykırılık bulunuyorsa veya karar Türkiye'nin münhasır yetki kurallarına aykırı ise tanıma ve tenfiz talebi reddedilebilir. Red kararı, somut gerekçesine bağlı olarak eksikliklerin giderilmesi halinde yeniden başvuru yapılmasına her zaman engel oluşturmayabilir.

Nüfus Kütüğüne İdari Yoldan Tescil İmkanı

5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu'nun 27/A maddesi uyarınca, yabancı ülke adlî veya idarî makamlarınca verilen boşanma, evliliğin butlanı, iptali veya tespitine ilişkin kararlar; kararın verildiği devlet kanunlarına göre konusunda yetkili adlî veya idarî makam tarafından verilmiş olması, usulen kesinleşmiş bulunması ve Türk kamu düzenine açıkça aykırı olmaması şartlarıyla nüfus kütüğüne tescil edilir.

İdari tescil başvurusu tarafların bizzat veya vekilleri aracılığıyla birlikte başvurmasıyla ya da taraflardan birinin ölmüş veya yabancı olması hâlinde Türk vatandaşı olan diğer taraf veya vekilinin tek başına başvurmasıyla yapılabilir. Tescil işlemleri yurt dışında kararın verildiği ülkedeki dış temsilcilikler, yurt içinde ise Bakanlıkça belirlenen nüfus müdürlükleri tarafından yerine getirilir ve uygulama usul ve esasları yönetmelikle belirlenir.

Nüfus Hizmetleri Kanunu'nun 27/A maddesinde aranan şartların yerine getirilmediği gerekçesiyle tescil talebi reddedilen kararların Türkiye'de tanınması, 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun hükümleri uyarınca dava yoluyla mahkemeden istenir.

Adli yolla açılan davalarda tanıma veya tenfiz kararı kesinleştiğinde, kesinleşme şerhli kararla birlikte ilgili nüfus müdürlüğüne başvurularak nüfus kayıtlarının güncellenmesi gerekir. Bu tescil işlemi tamamlanmadığı sürece kişi resmi kayıtlarda evli görünmeye devam eder; bu durum yeniden evlilik ve miras işlemleri bakımından hukuki sorunlara yol açabilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy