Borçlu, icra takibinden önce veya takip sırasında borçlu bulunmadığını ispat etmek üzere menfi tespit davası açabilir. İcra ve İflas Kanunu’nun 72. maddesindeki bu düzenleme bir dava açma imkânı tanır; borçluya dava açma zorunluluğu getirmez.
2004 sayılı İCRA VE İFLAS KANUNU m. 72Kaynağı aç
Takip öncesinde ihtiyati tedbir
Takip başlamadan önce açılan menfi tespit davasında mahkeme, borçlunun istemi üzerine ihtiyati tedbir kararı verebilir. Kararın konusu icra takibinin durdurulmasıdır. Bunun için alacağın yüzde on beşinden aşağı olmayan bir teminat gösterilmesi gerekir. Kanun mahkemeye “verebilir” diyerek takdir tanıdığından, teminatın bulunması tedbir kararını zorunlu hâle getirmez.
Takip başladıktan sonraki sınır
Takip başladıktan sonra açılan menfi tespit davasında, ihtiyati tedbir yoluyla takibin durdurulmasına karar verilemez. Bu yasak, davanın kendisinin takibi durdurduğu sonucunu da doğurmaz.
Takip sonrasında borçlunun isteyebileceği tedbir farklıdır. Borçlu, gecikmeden doğan zararları karşılamak ve alacağın yüzde on beşinden aşağı olmayan teminat göstermek şartıyla, icra veznesindeki paranın alacaklıya verilmemesini mahkemeden isteyebilir. Düzenleme bu istemin ileri sürülmesini mümkün kılar; mahkemenin her istemi kabul edeceğini söylemez.
Alacaklı lehine sonuç
Dava alacaklı lehine sonuçlanırsa verilmiş olan ihtiyati tedbir kararı kalkar. Bu sonuca ilişkin hüküm kesinleştiğinde alacaklı, tedbir yüzünden alacağını geç almaktan doğan zararını gösterilen teminattan alır. Zarar aynı davada takdir edilerek karara bağlanır ve her hâlde yüzde yirmiden aşağı belirlenemez. Kanun bu sonucu “alacaklı lehine neticelenme” ölçüsüne bağlar; ret kararının usule mi esasa mı dayandığını ayrıca ayırmaz.
Borçlu lehine hüküm ve icranın eski hâli
Dava borçlu lehine hükme bağlanırsa takip derhal durur. Durma, ilamın kesinleşmesine değil, borçlu lehine hüküm kurulmasına bağlıdır. İlam kesinleştikten sonra icra, ilamın kapsamına göre ve ayrıca bir hüküm kurulmasına gerek olmadan kısmen veya tamamen eski hâle getirilir.
Haksız ve kötü niyetli takipte zarar
Borçluyu menfi tespit davası açmak zorunda bırakan takibin hem haksız hem kötü niyetli olduğu anlaşılırsa, borçlunun istemi üzerine dava nedeniyle uğradığı zararın alacaklıdan tahsiline karar verilir. Zarar kendiliğinden hükmedilmez. Takdir edilecek miktar, haksızlığı anlaşılan takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olamaz.
Ödeme hâlinde davanın devamı
Menfi tespit davası sürerken tedbir kararı alınmamış ve borç da ödenmişse, görülmekte olan davaya istirdat davası olarak devam edilir. Hüküm, bu şekilde devam eden dava bakımından uygulanır.
Ayrı bir geri alma imkânı da vardır. Takibe itiraz etmediği veya itirazı kaldırıldığı için borçlu olmadığı bir parayı tamamen ödemek zorunda kalan kişi, ödeme tarihinden itibaren bir yıl içinde genel hükümler çerçevesinde mahkemeden paranın geri alınmasını isteyebilir. Bir yıllık süre Kanunun tanımladığı bu tam ödeme hâline özgüdür; kısmi ödemeyi kapsadığı ayrıca yazılmamıştır.
Davanın açılabileceği yer
Menfi tespit ve istirdat davaları için Kanun iki yer gösterir. Dava, takibi yürüten icra dairesinin bulunduğu yerdeki mahkemede açılabileceği gibi davalının yerleşim yerindeki mahkemede de açılabilir. Düzenleme bu yerleri seçenek olarak tanıtır; başka yetki kurallarını ortadan kaldırdığını belirtmez. Görevli mahkemenin türü de bu fıkrada düzenlenmez.
İstirdat davasında ispat
İstirdat davasında davacı, yalnız paranın verilmesinin gerekmediğini ispat etmekle yükümlüdür. Bu ispat kuralı istirdat davasına ilişkindir ve menfi tespit davasındaki ispat yükünü ayrıca belirlemez.
Sık sorulan sorular
Menfi tespit davası ne zaman açılabilir?
Borçlu, icra takibinden önce veya takip sırasında borçlu bulunmadığını ispat için menfi tespit davası açabilir. Bu imkân, davanın açılmasını zorunlu kılmaz.
Takip öncesi davada takip durdurulabilir mi?
Mahkeme, istem üzerine ve alacağın yüzde on beşinden aşağı olmayan teminat karşılığında takibin durdurulması hakkında ihtiyati tedbir kararı verebilir. Teminat, mahkemeyi tedbir vermeye zorunlu bırakmaz.
Takip başladıktan sonra dava takibi durdurur mu?
Takip başladıktan sonra açılan davada ihtiyati tedbir yoluyla takibin durdurulmasına karar verilemez. Borçlu, gecikme zararını karşılamak ve asgari yüzde on beş teminat göstermek kaydıyla vezne parasının alacaklıya verilmemesini isteyebilir.
Dava borçlu lehine sonuçlanırsa icra ne olur?
Dava borçlu lehine hükme bağlanırsa takip derhal durur. İlam kesinleşince icra, ilamın kapsamına göre ve ayrıca hüküm gerekmeden kısmen veya tamamen eski hâle getirilir.
Bir yıllık süre hangi ödeme için geçerlidir?
Bir yıl, takibe itiraz etmeyen veya itirazı kaldırılan kişinin borçlu olmadığı parayı tamamen ödemesinden sonra geri alma istemi için öngörülmüştür. Süre, ödeme tarihinden işlemeye başlar.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy