İcra Takiplerinde Menfi Tespit ve İstirdat Davaları

Menfi Tespit Davasının Amacı ve Açılma Zamanı

Borçlu, aleyhine başlatılan icra takibinden önce veya icra takibi devam ederken borçlu bulunmadığını ispat etmek amacıyla menfi tespit davası açabilir. İcra ve İflas Kanunu m. 72/1 hükmüyle düzenlenen bu hukuki yolda amaç, takip konusu alacağın maddi hukuk bakımından var olmadığını mahkeme kararıyla tespit ettirmektir.

İcra Takibinden Önce ve Sonra İhtiyati Tedbir Kararı

Menfi tespit davası icra takibinden önce açıldığında mahkeme, talep üzerine alacağın yüzde on beşinden aşağı olmamak üzere gösterilecek teminat mukabilinde icra takibinin durdurulması hakkında ihtiyati tedbir kararı verebilir. İcra ve İflas Kanunu m. 72/2 kapsamındaki bu yetki, henüz takip başlamadan önce borçlunun talebi doğrultusunda takibin durdurulabilmesine olanak tanır.

İcra takibinden sonra açılan menfi tespit davasında ihtiyati tedbir yoluyla takibin durdurulmasına karar verilemez; borçlu ancak gecikmeden doğan zararları karşılamak ve alacağın en az yüzde on beşi oranında teminat göstermek kaydıyla icra veznesindeki paranın alacaklıya verilmemesini talep edebilir. Uyuşmazlık konusu hakkında genel ihtiyati tedbir talepleri bakımından ise Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 389/1 uyarınca, mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağından ya da tamamen imkânsız hâle geleceğinden veya gecikme sebebiyle bir sakıncanın yahut ciddi bir zararın doğacağından endişe edilmesi hâlleri aranır.

Davanın Karara Bağlanması, Eski Hale İade ve Tazminat

Menfi tespit davası borçlu lehine hükme bağlandığı takdirde icra takibi derhal durur. İcra ve İflas Kanunu m. 72/5 gereğince ilamın kesinleşmesi üzerine münderecatına göre ve ayrıca yeni bir hükme gerek kalmaksızın icra kısmen veya tamamen eski hale iade edilir. Borçluyu menfi tespit davası açmaya zorlayan icra takibinin haksız ve kötü niyetli olduğu anlaşılırsa, borçlunun talebi üzerine, uğradığı zararın alacaklıdan tahsiline karar verilir; takdir edilecek bu zarar ise haksızlığı anlaşılan takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olamaz.

Menfi tespit davası alacaklı lehine sonuçlanırsa ihtiyati tedbir kararı kalkar. İcra ve İflas Kanunu m. 72/4 doğrultusunda buna dair hükmün kesinleşmesi hâlinde alacaklı, ihtiyati tedbir dolayısıyla alacağını geç almış bulunmaktan doğan zararlarını gösterilen teminattan alır. Alacaklının uğradığı zarar aynı davada takdir olunarak karara bağlanır ve bu zarar herhalde yüzde yirmiden aşağı tayin edilemez.

Menfi Tespit Davasının İstirdat Davasına Dönüşmesi

Borçlu, menfi tespit davasında tedbir kararı almamış ve borç da ödenmiş olursa davaya istirdat davası olarak devam edilir. İcra ve İflas Kanunu m. 72/6 hükmüne göre bu usulün uygulanabilmesi için tedbir kararı alınmamış olması ve borcun ödenmiş bulunması şartları birlikte aranır.

İstirdat Davasının Şartları ve İspat Yükü

İcra takibine itiraz etmemiş veya itirazı kaldırılmış olması sebebiyle borçlu olmadığı bir parayı tamamen ödemek mecburiyetinde kalan kimse, ödeme tarihinden itibaren bir sene içinde genel hükümler dairesinde mahkemeye başvurarak paranın geri verilmesini isteyebilir. İcra ve İflas Kanunu m. 72/7 ve m. 72/8 hükümleri uyarınca açılan istirdat davasında davacı, yalnızca söz konusu paranın verilmesi gerekmediğini ispat etmekle yükümlüdür.

Yetkili Mahkeme ve Ön İnceleme Usulü

Menfi tespit ve istirdat davaları, İcra ve İflas Kanunu m. 72/8 gereğince takibi yapan icra dairesinin bulunduğu yer mahkemesinde açılabileceği gibi davalının yerleşim yeri mahkemesinde de açılabilir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 6/1 uyarınca genel yetkili mahkeme, davalı gerçek veya tüzel kişinin davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesidir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 17/1 doğrultusunda tacirler veya kamu tüzel kişileri sözleşmeyle yetkili mahkeme belirleyebilir ve aksine anlaşma yoksa dava sadece bu mahkemelerde açılır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 140 uyarınca hâkim, ön inceleme duruşmasında dava şartları ve ilk itirazlar hakkında karar verebilmek için gerekli görürse tarafları dinler, iddia ve savunmalar çerçevesinde anlaşılan ve anlaşılmayan hususları tespit eder; uyuşmazlık konularının tespitinden sonra tarafları sulh ve arabuluculuğun esasları ile süreci hakkında aydınlatıp sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder ve tahkikat bu tutanak esas alınarak yürütülür.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy