Memurluğa Girişte Güvenlik Soruşturması ve Hukuki Yollar

Güvenlik Soruşturması ve Arşiv Araştırmasının Yasal Çerçevesi ve Kapsamı

Memurluğa ve kamu görevine girişte gerçekleştirilen güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması süreçlerinin temel yasal dayanağını 7315 sayılı Güvenlik Soruşturması ve Arşiv Araştırması Kanunu ile bu Kanun uyarınca çıkarılan yönetmelik oluşturur. 7315 sayılı Kanun'un 3. maddesinin 1. fıkrası uyarınca, istihdam şekline ve statüsüne bakılmaksızın kamu görevine veya memuriyete ilk defa ya da yeniden atanacak bütün ilgililer hakkında arşiv araştırması yapılması zorunludur. Güvenlik soruşturması ise genel bir zorunluluk olmayıp Kanun'un 3. maddesinin 2. fıkrasında sınırlı olarak sayılan görevler için öngörülmüştür. Bu kapsamda gizlilik dereceli birimler, Milli Savunma Bakanlığı, Genelkurmay Başkanlığı, jandarma, emniyet, sahil güvenlik ve istihbarat teşkilatlarında çalıştırılacak kamu personeli, ceza infaz kurumları ve tutukevlerinde görev yapacaklar, kamu kurum ve kuruluşlarındaki öğretmenler, üst kademe kamu yöneticileri, özel kanunlarında hüküm bulunanlar ile milli güvenlik açısından stratejik önemi haiz birim, proje, tesis ve hizmetlerde istihdam edilecekler hakkında arşiv araştırması ile güvenlik soruşturması birlikte yürütülür. Sayılan bu kadrolar haricindeki diğer kamu personeli alımlarında ise kural olarak yalnızca arşiv araştırması yapılır.

Arşiv araştırması, adayın durumunun mevcut resmi kayıtlar üzerinden tespitini içerir. 7315 sayılı Kanun'un 4. maddesi gereğince bu inceleme; kişinin adli sicil kaydının, kolluk kuvvetleri tarafından hâlen aranıp aranmadığının ve hakkında herhangi bir tahdit bulunup bulunmadığının tespit edilmesini kapsar. Aynı madde uyarınca kişi hakkındaki kesinleşmiş mahkeme kararları, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 171. maddesinin beşinci fıkrası ile 231. maddesinin onüçüncü fıkrası kapsamında verilen kamu davasının açılmasının ertelenmesi ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararları, devam eden veya sonuçlanmış olan soruşturma ya da kovuşturmalar kapsamındaki olgular ile kamu görevinden çıkarılma ya da kesinleşmiş memurluktan çıkarma cezaları mevcut kayıtlardan tespit edilir.

Güvenlik soruşturması, arşiv araştırmasında taranan hususlara ilave olarak adayın görevin gerektirdiği niteliklerle bağlantılı güvenlik durumunu inceler. 7315 sayılı Kanun'un 5. maddesi uyarınca bu kapsamda, kişinin görevin gerektirdiği niteliklerle ilgili kolluk ve istihbarat ünitelerindeki olgusal verileri, yabancı devlet kurumları ve yabancılarla ilişiği ile terör örgütleri ya da suç işlemek amacıyla kurulan örgütlerle eylem birliği, irtibat ve iltisak içinde olup olmadığı mevcut kayıtlardan ve göreve yansıyacak yönleriyle denetime elverişli yöntemlerle yerinden araştırılır. Kanun'un 6. maddesine göre güvenlik soruşturması ve arşiv araştırmasını yapmaya Milli İstihbarat Teşkilatı Başkanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü ve mahalli mülki idare amirlikleri yetkilidir. Görevli birimler kendilerine iletilen taleple sınırlı olarak kamu kurumları arşivlerinden ve elektronik bilgi işlem merkezlerinden bilgi ve belge temin edebilir; bu birimlerdeki yetkili personelin hukuka aykırı sorgulama yapması, sistem kayıtlarını değiştirmesi, silmesi veya edindiği bilgileri yetkisiz kişilerle ya da basınla paylaşması kanunen yasaktır.

İncelemede Esas Alınan Ölçütler ve Ceza Hukuku İlkeleri

Memurluğa girişte adli durumun değerlendirilmesinde 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 48. maddesinde düzenlenen memuriyete engel suçlar esas alınır. Güvenlik soruşturması bu maddedeki suçların dışındaki kayıtları da değerlendirme kapsamına alabilir; bu noktada kaydın görevin güvenilirliğiyle bağlantısı belirleyicidir. Bununla birlikte her adli sicil kaydı otomatik olarak memuriyete engel teşkil etmez; kaydın etkisi suçun niteliğine, görevle bağlantısına ve güncelliğine göre değerlendirilir.

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı bir mahkûmiyet hükmü niteliğinde olmayıp denetim süresi başarıyla tamamlandığında davanın düşmesi sonucunu doğurur; bu nedenle söz konusu kararın otomatik olarak memuriyete engel sayılması çoğu durumda tartışmalıdır ve kararın etkisi suçun niteliği ile görevin gerektirdiği özellikler çerçevesinde ele alınır. Kovuşturmaya yer olmadığına dair kararlar ile beraat kararları ise kişi lehine kararlardır ve bu kararların aleyhe dayanak yapılması masumiyet karinesiyle bağdaşmaz. Benzer şekilde hakkında kesinleşmiş bir mahkûmiyet bulunmayan kişinin süren bir soruşturma sebebiyle risk olarak nitelendirilmesi hukuka aykırı olabileceği gibi, isnat edilen fiilin niteliği, görevle bağlantısı ve soruşturmanın aşaması ayrıca değerlendirilmelidir.

Ceza sorumluluğunun şahsiliği ilkesi uyarınca bir kimse yalnızca kendi eylemlerinden sorumlu tutulabilir; bu sebeple aile bireylerine ve yakınlara ilişkin kayıtlar güvenlik soruşturmasında değerlendirmeye alınabilse de tek başına otomatik bir ret gerekçesi oluşturmamalıdır. Bu tür değerlendirmelerde ilgilinin söz konusu yakın ile görevin güvenilirliğini etkileyecek somut ve doğrudan bir bağının bulunup bulunmadığı aranır, salt akrabalık veya aynı evde yaşamak bu ölçütü karşılamaz. Açık kaynak verisi olan sosyal medya paylaşımları kişisel verilerin korunması ve ifade özgürlüğü sınırları içinde incelenir, her paylaşım veya beğeni otomatik bir elenme sebebi oluşturmaz. Sosyal çevreye dair bilgiler de somut, doğrulanabilir ve görevle bağlantılı olduğu ölçüde dikkate alınır; kaynağı belirsiz veya üçüncü kişilerin sübjektif beyanına dayalı veriler tek başına belirleyici olmamalıdır. Yasal dönemdeki rutin bankacılık işlemleri ile yasal faaliyet yürüten dernek ve sendika üyelikleri de tek başına örgütsel bağlantı sayılamaz.

Değerlendirme Komisyonunun Yapısı ve İdari Usul

Güvenlik soruşturması ve arşiv araştırmasını yürüten istihbarat ve kolluk birimleri ile toplanan bilgileri değerlendiren komisyon farklı mercilerdir. Veri toplayan birimler, adayın memuriyet veya kamu görevine uygunluğunun incelenmesini sağlayacak yorum içermeyen olgusal verileri kurum bünyesindeki Değerlendirme Komisyonuna aktarır. 7315 sayılı Kanun'un 7. maddesi gereğince bu komisyon; Cumhurbaşkanlığında Genel Sekreterin belirleyeceği bir üst kademe yöneticisinin, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığında genel sekreter yardımcısının, bakanlıklarda bakan yardımcısının, diğer kamu kurumlarında en üst yöneticinin görevlendireceği üst kademe yöneticisinin, üniversitelerde rektör yardımcısının, valiliklerde vali yardımcısının başkanlığında teşekkül eder. Komisyona denetim veya teftiş, personel ve hukuk üniteleri ile uygun görülecek diğer birimlerden birer üye iştirak eder ve kurul başkan dahil en az beş üyeden ve tek sayıda olacak şekilde oluşturulur. Milli güvenlik açısından stratejik öneme sahip birim, proje, tesis ve hizmetlerde görevlendirilecek adayların incelemesi de ilgili idare bünyesindeki komisyon marifetiyle yürütülür.

Değerlendirme Komisyonu kendisine iletilen verilere ilişkin nesnel ve gerekçeli değerlendirmelerini yazılı olarak atamaya yetkili amire sunar; bu bilgi ve değerlendirmeler mahkemeler tarafından istendiğinde yargı organlarına iletilir. İdari süreçte arşiv araştırması sonuçlarının en geç 30 iş günü, güvenlik soruşturması sonuçlarının ise en geç 60 iş günü içinde talep eden kuruma bildirilmesi öngörülmekle birlikte bu süreler kurumlar arası yazışmalara ilişkindir. Türk Silahlı Kuvvetleri, jandarma, sahil güvenlik ve emniyet teşkilatı gibi güvenlik birimlerine (POMEM, PMYO, MSÜ ve benzeri) yönelik alımlarda görevin hassasiyeti sebebiyle inceleme kapsamı genişleyebilse de idarenin takdir yetkisi sınırsız olmayıp kararların somut, güncel ve görevle bağlantılı verilere dayanması ve yargısal denetime tabi olması esastır.

Olumsuz İşleme Karşı İptal ve Tam Yargı Davaları

Güvenlik soruşturması veya arşiv araştırması olumsuz sonuçlandığı gerekçesiyle ataması yapılmayan adaylar, bu idari işleme karşı idare mahkemesinde iptal davası açabilir. Yargısal denetimde mahkeme, dava konusu işlemi yetki, şekil, sebep, konu ve maksat unsurları yönünden hukuka uygunluk incelemesine tabi tutar. İdarenin dayandığı verilerin hukuken geçerli olmadığı veya kamu göreviyle somut bir bağlantı kurulmadığı belirlenirse işlemin iptaline karar verilir ve iptal kararı idari işlemi tesis edildiği tarihten itibaren geriye dönük olarak hükümsüz kılar. Olumsuz işlem nedeniyle adayın yoksun kaldığı mali ve özlük haklarının giderilmesi amacıyla koşulları mevcutsa iptal davasıyla birlikte veya ayrı bir tam yargı davası da açılabilir.

Dava açma süresi, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 7. maddesi uyarınca özel kanunlarında ayrı süre gösterilmeyen hallerde Danıştayda ve idare mahkemelerinde altmış gündür ve bu süre hak düşürücü niteliktedir. Süre, olumsuz işlemin kişiye yazılı olarak tebliğ edildiği tarihi izleyen günden itibaren başlar ve tebliğ gününün kendisi süre hesabına dahil edilmez. İdari dava açılmadan önce, 2577 sayılı Kanun'un 11. maddesi uyarınca işlemin kaldırılması, geri alınması, değiştirilmesi veya yeni bir işlem yapılması dava açma süresi içinde yetkili makamdan istenebilir; bu başvuru işlemeye başlamış olan süreyi durdurur. İdare otuz gün içinde cevap vermezse talep reddedilmiş sayılır; isteğin reddi veya reddedilmiş sayılması halinde süre yeniden işlemeye başlar ve başvuruya kadar geçmiş süre hesaba katılır. İptal davasında husumet veriyi sağlayan kolluk veya istihbarat birimlerine değil, işlemi tesis eden kuruma yöneltilir ve dava kural olarak işlemi yapan merciin bulunduğu yer idare mahkemesinde açılır.

Yürütmenin Durdurulması Şartları ve İtiraz Usulü

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 27. maddesinin 1. fıkrası uyarınca idare mahkemesinde dava açılmış olması, dava konusu edilen idari işlemin yürütülmesini kendiliğinden durdurmaz. Yürütmenin durdurulmasına karar verilebilmesi için idari işlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının birlikte gerçekleşmesi zorunludur. Kanun'un 27. maddesinin 2. fıkrası gereğince kamu görevlileri hakkında tesis edilen atama, naklen atama, unvan değişikliği ve görevlendirme işlemleri uygulanmakla etkisi tükenecek işlemlerden sayılmadığından, davalı idarenin savunması alınmadan veya yasal savunma süresi geçmeden yürütmenin durdurulmasına karar verilemez. Ancak dava dilekçesi ve eklerinden istemin yerinde olmadığı anlaşılırsa davalı idarenin savunması beklenmeksizin talep reddedilebilir.

Yürütmenin durdurulması kararları kural olarak teminat karşılığında verilir; bununla birlikte durumun gereklerine göre teminat aranmayabileceği gibi idareden ve adli yardımdan faydalanan kişilerden teminat alınmaz. Yürütmenin durdurulması istemli dosyalarda tebliğ süreleri kısaltılabilir, tebligat memur eliyle yapılabilir ve bu dosyalar öncelikle karara bağlanır. Aynı sebeplere dayanılarak ikinci kez yürütmenin durdurulması isteminde bulunulamaz. İdare mahkemesinin yürütmenin durdurulması istemi hakkında verdiği kararlara karşı, kararın tebliğini izleyen günden itibaren 7 gün içinde Bölge İdare Mahkemesine bir defaya mahsus olmak üzere itiraz edilebilir; itiraz edilen Bölge İdare Mahkemesi dosyanın kendisine gelişinden itibaren 7 gün içinde kesin karar verir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy