Güvenlik Soruşturması ve Arşiv Araştırmasının Kapsamı

7315 sayılı Kanun, güvenlik soruşturması ve arşiv araştırmasının yapılması ile elde edilen verilerin kullanılmasına ilişkin temel ilkeleri, işlemin kimler hakkında yürütüleceğini ve incelenecek bilgi ve belgeleri düzenler. Arşiv araştırması, statü veya çalıştırma biçimine bakılmaksızın ilk kez ya da yeniden memuriyete veya kamu görevine atanacak kişiler hakkında yapılır. Belirli görev ve birimlerde ise güvenlik soruşturması ile arşiv araştırması birlikte uygulanır.

Kanunun düzenlediği çerçeve

Kanun, işlemin temel ilkeleri ve kapsamındaki kişiler yanında, araştırma konusu bilgi ve belgeleri, bu bilgilerin ne şekilde kullanılacağını, hangi mercilerin soruşturma ve araştırma yapacağını, Değerlendirme Komisyonunun oluşumu ile çalışma usul ve esaslarını, veri güvenliğini ve verilerin saklanıp silinmesine ilişkin süreleri kapsar. Bu çerçeve, hem işlemin yürütülmesini hem de elde edilen verilerin kullanılmasını birlikte ele alır.

Kurum ve kuruluş, güvenlik soruşturması veya arşiv araştırması talep eden kamu kurum ve kuruluşları ile millî güvenlik bakımından stratejik önem taşıyan birim, proje, tesis ve hizmetleri yürüten diğer kurum ve kuruluştur.

Arşiv araştırmasının kişi kapsamı

Arşiv araştırması, kişinin memuriyet veya kamu görevi statüsüne ve çalıştırılma biçimine bağlı değildir. İlk atama ile yeniden atama aynı hükmün içindedir; araştırma yalnız belirli bir istihdam türü için öngörülmemiştir.

Birlikte yapılan güvenlik soruşturması

Gizlilik dereceli birimler ile Millî Savunma Bakanlığı, Genelkurmay Başkanlığı, jandarma, emniyet, sahil güvenlik ve istihbarat teşkilatlarında çalıştırılacak kamu personeli hakkında güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması birlikte yapılır. Ceza infaz kurumları ve tutukevlerinde çalışacak personel, kamu kurum ve kuruluşlarında çalışacak öğretmenler, üst kademe kamu yöneticileri ve özel kanunları gereği bu işleme bağlı kişiler de birlikte uygulama kapsamındadır.

Millî güvenlik açısından stratejik önemi haiz birim, proje, tesis ve hizmetlerde, statüsü veya çalıştırma şekline bağlı olmaksızın istihdam edilenler hakkında da güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması birlikte yapılır.

Gizlilik dereceli personel ve meslek grupları ile birim tanımlarının somut içeriği, Cumhurbaşkanınca yürürlüğe konulacak yönetmelikte düzenlenir. Aynı yönetmelik, devletin güvenliğine ilişkin bilgi ve belgeler, işlemin usul ve esasları, işlemi yapacak birimler ve komisyonların çalışma düzeni ile uygulamaya ilişkin diğer hususları da belirler.

Arşiv araştırmasında bakılan kayıtlar

Arşiv araştırmasında kişinin adli sicil kaydı ile kişi hakkındaki kesinleşmiş mahkeme kararları incelenir. Ayrıca 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun 171 inci maddesinin beşinci fıkrası ile 231 inci maddesinin onüçüncü fıkrası kapsamında alınan kararlar da araştırma konusudur.

Güvenlik soruşturmasının ek incelemesi

Güvenlik soruşturması, arşiv araştırmasına ek bir inceleme içerir. Görevin gerektirdiği niteliklerle ilgili kolluk kuvvetleri ve istihbarat ünitelerindeki olgusal veriler bu incelemenin konusudur. Kişinin terör örgütleri veya suç işlemek amacıyla kurulan örgütlerle eylem birliği, irtibat ve iltisak içinde bulunup bulunmadığı mevcut kayıtlardan araştırılır. Kişinin görevine yansıyacak hususlar, denetime elverişli yöntemlerle yerinden de incelenir.

Yetkili merciler ve bilgi alma sınırı

Her iki işlemi Millî İstihbarat Teşkilatı Başkanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü ve mahalli mülki idare amirlikleri yapar. Görevli birimler, kendilerine iletilen taleple sınırlı kalmak üzere bakanlıklar ile kamu kurum ve kuruluşlarının arşivlerinden ve elektronik bilgi işlem merkezlerinden gerekli bilgi ve belgeleri alabilir. Bu yetki, Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (ç) bendi kapsamındaki karar ve kayıtları almayı da kapsar.

Yetkilendirilmiş personel, kişisel verilere ilişkin elektronik sorgulamayı hukuka aykırı biçimde yapamaz. Bilgisayar loglarındaki kayıtları değiştirmesi veya silmesi yasaktır. Bu yolla elde ettiği bilgileri paylaşamaz ve yayın yoluyla duyuramaz. Görevi gereği öğrendiği kişisel bilgi veya belgeleri yetkisiz kişilerle paylaşamaz; basın ve yayın kuruluşlarına veya diğer iletişim kanallarına veremez. Görevli birimler bu hususlara ilişkin gerekli tedbirleri alır.

Değerlendirme Komisyonunun oluşumu ve görevi

Güvenlik soruşturması ve arşiv araştırmasıyla elde edilen verilerin değerlendirilmesi amacıyla Değerlendirme Komisyonu kurulur. Başkanlık makamı kurumun türüne göre değişir. Cumhurbaşkanlığında Genel Sekreterin görevlendireceği bir üst kademe yöneticisi, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığında genel sekreter yardımcısı, bakanlıklarda bakan yardımcısı, diğer kamu kurum ve kuruluşlarında en üst yöneticinin görevlendireceği bir üst kademe yöneticisi, üniversitelerde rektör yardımcısı ve valiliklerde vali yardımcısı komisyona başkanlık eder. Teftiş veya denetim, personel ve hukuk birimleri ile uygun görülen diğer birimlerden birer üye katılır. Üye sayısı başkan dâhil en az beş olur ve tek sayı olarak belirlenir.

Millî güvenlik açısından stratejik önemi haiz birim, proje, tesis ve hizmetlerde istihdam edilecekler hakkındaki değerlendirme, ilgili bakanlık ya da kamu kurumları bünyesindeki Değerlendirme Komisyonunca yapılır.

Memuriyet veya kamu görevlerine uygunluğun değerlendirilmesini sağlayacak, yorum içermeyen olgusal veriler, görevli birimlerce ilgili kurum veya kuruluş bünyesindeki komisyona iletilir. Komisyon bu verilere ilişkin nesnel ve gerekçeli değerlendirmesini yazılı biçimde atamaya yetkili amire sunar. Mahkemeler istediğinde aynı bilgiler sunulur.

Kişisel verilere ilişkin haklar ve istisna

İstihbari faaliyete konu olmayan kişisel veriler bakımından kişinin bilgilendirilmesi, verilere erişmesi, bunların düzeltilmesi ve silinmesi talepleri için tedbir alınır. Veriler doğru ve güncel tutulur; amaçla bağlantılı, sınırlı ve ölçülü kullanılır.

İşlemler, 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanununun 4 üncü maddesindeki genel ilkelere aykırı yürütülemez. Millî savunma, millî güvenlik, kamu güvenliği, kamu düzeni ve ekonomik güvenlikle ilgili istihbarat faaliyetlerinden elde edilen bilgiler ise kişiye verilemez.

Gizlilik ve amaç dışı kullanım yasağı

Görevli birimler ve komisyonlar veri güvenliği önlemi alır. İşlemin her aşamasında gizlilik korunur; bilgi ve belgeler, yasal olarak bilmesi gerekenler dışında kimseye verilmez ve açıklanmaz. Kişisel veriler, işlenme amacı dışında işlenemez ve aktarılamaz.

Verilerin silinmesi ve dava istisnası

Elde edilen kişisel veriler, işlenme amacı ortadan kalktığında veya her durumda iki yıl dolduğunda değerlendirme komisyonlarınca silinir ve yok edilir. Görevli birimlerde tutulan ve istihbari faaliyete konu olmayan verilere ilişkin kayıtlar da iki yılın sonunda silinir ve yok edilir. Bu ikinci kural, komisyonlardaki verilerin silinmesinden ayrıdır.

İşleme karşı dava açılırsa veriler, karar kesinleşmeden silinemez ve yok edilemez. Mahkemelerin bu konudaki taleplerini, Değerlendirme Komisyonunun bulunduğu kurum veya kuruluş karşılar.

Kişisel verilere ilişkin suç ve kabahat atfı

Görevlilerin kişisel verilerle ilgili fiili, daha ağır cezayı gerektiren başka bir suç oluşturmuyorsa 6698 sayılı Kanunun 17 nci maddesine tabidir. Bu maddenin birinci fıkrası, kişisel verilere ilişkin suçlarda 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun 135 ila 140 ıncı maddelerinin uygulanacağını belirtir. Aynı maddenin ikinci fıkrası, Kanunun 7 nci maddesine aykırı olarak kişisel verileri silmeyen veya anonim hâle getirmeyenlerin Türk Ceza Kanununun 138 inci maddesine göre cezalandırılacağını düzenler.

Kabahatler bakımından 6698 sayılı Kanunun 18 inci maddesi uygulanır. Birinci fıkraya göre aydınlatma yükümlülüğünü yerine getirmemeye 5.000 Türk lirasından 100.000 Türk lirasına, veri güvenliği yükümlülüklerini yerine getirmemeye 15.000 Türk lirasından 1.000.000 Türk lirasına ve Kurul kararlarını yerine getirmemeye 25.000 Türk lirasından 1.000.000 Türk lirasına kadar idari para cezası verilebilir.

Veri Sorumluları Siciline kayıt ve bildirim yükümlülüğüne aykırılıkta ceza 20.000 Türk lirasından 1.000.000 Türk lirasına kadardır. 2/3/2024 tarihli ve 7499 sayılı Kanunun 35 inci maddesiyle eklenen bent uyarınca, 9 uncu maddenin beşinci fıkrasındaki bildirim yükümlülüğünün yerine getirilmemesinde ceza 50.000 Türk lirasından 1.000.000 Türk lirasına kadardır.

7499 sayılı Kanunla değişen ikinci fıkraya göre (a), (b), (c) ve (ç) bentlerindeki idari para cezaları veri sorumlusuna uygulanır. (d) bendindeki ceza ise veri sorumlusu veya veri işleyen gerçek kişiler ile özel hukuk tüzel kişileri hakkında uygulanır.

Kurulun verdiği idari para cezalarına karşı idare mahkemelerinde dava açılabilir. Birinci fıkradaki eylemler kamu kurum ve kuruluşları ile kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarında işlenirse, Kurulun bildirimi üzerine ilgili memurlar, diğer kamu görevlileri ve meslek kuruluşunda görev yapanlar hakkında disiplin hükümlerine göre işlem yapılır ve sonuç Kurula bildirilir.

Önceki kanun, atıflar ve yürürlük

4045 sayılı Kanun yürürlükten kaldırılmıştır. Mevzuatta bu kanuna yapılan atıflar 7315 sayılı Kanuna yapılmış sayılır.

7315 sayılı Kanun yayımı tarihinde yürürlüğe girer ve hükümlerini Cumhurbaşkanı yürütür.

Sık sorulan sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy