657 sayılı Devlet Memurları Kanunu kapsamında devlet memurlarına uygulanan disiplin cezaları; uyarma, kınama, aylıktan kesme, kademe ilerlemesinin durdurulması ve Devlet memurluğundan çıkarma olmak üzere beş grupta düzenlenir. Memura savunma hakkı tanınmadan herhangi bir disiplin cezası verilemez ve savunma için en az yedi gün süre tanınması zorunludur.
Uyarma ve Kınama Cezaları
Uyarma cezası, memurun görevinde ve davranışlarında daha dikkatli olması gerektiğinin bildirildiği en hafif disiplin yaptırımıdır. Verilen emir ve görevlerin tam ve zamanında yerine getirilmesinde, görev mahallinde kurumlarca belirlenen usul ve esasların uygulanmasında, resmi belge, araç ve gereçlerin korunması, kullanılması ve bakımında kayıtsızlık göstermek veya düzensiz davranmak uyarma cezasını gerektirir. Özürsüz veya izinsiz olarak göreve geç gelmek, erken ayrılmak, görev mahallini terk etmek, tasarruf tedbirlerine riayet etmemek, usulsüz müracaat veya şikayette bulunmak, memur vakarına yakışmayan tutum sergilemek, göreve veya iş sahiplerine ilgisiz kalmak, kılık ve kıyafet hükümlerine aykırı davranmak ile görevin işbirliği içinde yapılması ilkesine uymamak da bu kapsamdadır.
Kınama cezası, memura görevinde ve davranışlarında kusurlu bulunduğunun yazılı olarak bildirilmesi ve özlük dosyasına işlenmesi suretiyle uygulanır. Görevle ilgili resmi belge, araç ve gereçlerin korunması ve bakımında kusurlu davranmak, eşlerin ya da reşit olmayan veya mahcur çocukların kazanç getiren sürekli faaliyetlerini süresinde bildirmemek, görev sırasında amire saygısız davranmak ve hizmet dışında memuriyet itibar ve güvenini sarsıcı davranışlarda bulunmak kınama cezasını doğurur. Devlete ait araç ve gereci özel işlerde kullanmak veya kaybetmek, çalışma arkadaşlarına, maiyetindeki personele ve iş sahiplerine kötü muamele etmek veya sataşmak, görev mahallinde genel ahlak ve edep dışı tutumlar göstermek, verilen emirlere itiraz etmek, borçlarını kasten ödemeyerek yasal takibe yol açmak, çalışma düzenini bozmak ve yetkisiz basına bilgi veya demeç vermek de bu yaptırıma tabidir.
Aylıktan Kesme ve Kademe İlerlemesinin Durdurulması
Aylıktan kesme cezası, memurun brüt aylığından 1/30 ile 1/8 arasında kesinti yapılmasıdır. Kasıtlı olarak emir ve görevleri tam ve zamanında yapmamak, kurum usul ve esaslarını yerine getirmemek, araç ve gereçleri korumayıp hor kullanmak bu cezayı gerektirir. Ayrıca özürsüz bir veya iki gün göreve gelmemek, devlete ait resmi araç ve belgeleri özel menfaat sağlamak için kullanmak, görevle ilgili konularda yükümlü olduğu kişilere yalan ve yanlış beyanda bulunmak, görev sırasında amirine sözle saygısızlık etmek, görev yeri sınırları içinde bir yerin izin almadan toplantı ve törene tahsisine yardımcı olmak ve hizmet içinde itibar ve güven duygusunu sarsıcı fiillerde bulunmak aylıktan kesme yaptırımını doğurur.
Kademe İlerlemesinin Durdurulması ve Şartları
Kademe ilerlemesinin durdurulması cezası, memurun bulunduğu kademedeki ilerlemesinin 1 ila 3 yıl süreyle durdurulmasıdır. Göreve sarhoş gelmek, görev yerinde alkollü içki içmek, özürsüz ve kesintisiz 3 ila 9 gün göreve gelmemek, göreviyle ilgili menfaat temin etmek, gerçeğe aykırı rapor ve belge düzenlemek, ticaret veya yasak kazanç getirici faaliyette bulunmak bu kapsamda yaptırıma bağlanır.
Amire veya maiyetindekilere karşı küçük düşürücü hareketlerde bulunmak, amir, maiyet, iş arkadaşı veya iş sahiplerine hakaret etmek veya bunları tehdit etmek, görev yerini izinsiz toplantı ve tören için kullanmak veya kullandırmak, görevin yerine getirilmesinde dil, ırk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep ayrımı yapmak, kişilerin yarar veya zararını hedef tutan davranışlarda bulunmak, süresinde mal bildiriminde bulunmamak, yasaklanan bilgileri açıklamak, diplomatik statüden faydalanarak yurt dışında ödeme kabiliyeti üstünde borçlanıp itibar zedelemek ya da borcu ödemeden yurda dönmek, verilen görevleri kasten yapmamak ve siyasi partiler yararına veya zararına fiilen faaliyette bulunmak da kademe ilerlemesinin durdurulması cezasını gerektirir.
Devlet Memurluğundan Çıkarma Cezası
Devlet memurluğundan çıkarma, kamu hizmetiyle ilişiğin tamamen kesilmesi sonucunu doğuran en ağır disiplin yaptırımıdır. İdeolojik veya siyasi amaçlarla kurumların huzur, sükun ve çalışma düzenini bozmak, boykot, işgal, kamu hizmetlerini engelleme, işi yavaşlatma ve grev gibi eylemlere katılmak, toplu olarak göreve gelmemek veya bu eylemleri tahrik ve teşvik etmek memurluktan çıkarmayı gerektirir.
Yasaklanmış yayınları veya ideolojik afiş ve bildirileri basmak, çoğaltmak veya kuruma asmak, bir siyasi partiye girmek, özürsüz olarak bir yılda toplam 20 gün göreve gelmemek, savaş, olağanüstü hal veya genel afet hallerinde amirlerin verdiği emirleri yerine getirmemek, amir, maiyet veya iş sahiplerine fiili tecavüzde bulunmak, yüz kızartıcı ve utanç verici hareketler sergilemek, yetkisiz gizli bilgileri açıklamak, aranan kişileri görev mahallinde gizlemek, yurt dışında devlet itibarını düşürmek, 5816 sayılı Kanuna aykırı fiiller işlemek ve terör örgütleriyle eylem birliğinde bulunmak, yardım etmek ya da propagandasını yapmak memurluktan çıkarma cezası ile karşılanır.
Disiplin Soruşturmasında Zamanaşımı Süreleri
Disiplin cezasını verme yetkisi, 657 sayılı Kanun'un 127. maddesinde öngörülen sürelere riayet edilmediğinde düşer. Buna göre uyarma, kınama, aylıktan kesme ve kademe ilerlemesinin durdurulmasına ilişkin fiillerde bir ay içinde soruşturmaya girişilmesi, memurluktan çıkarma yaptırımında ise altı ay içinde kovuşturmanın başlatılması gerekir; aksi halde ceza verme yetkisi zamanaşımına uğrar. Ayrıca eylemin gerçekleştiği tarihten itibaren iki yıllık sürenin dolmasıyla birlikte memur aleyhine disiplin yaptırımı tesis edilmesi mümkün değildir.
İtiraz Yolu ve İdari Yargı Denetimi
Uyarma, kınama, aylıktan kesme ve kademe ilerlemesinin durdurulması cezalarına karşı kararın memura tebliğ edildiği tarihten itibaren 7 gün içinde itiraz edilebilir. İtiraz başvurusu uyarma, kınama ve aylıktan kesme cezalarında disiplin kuruluna; kademe ilerlemesinin durdurulması cezasında ise yüksek disiplin kuruluna yapılır. İtiraz mercii başvuruyu kural olarak 30 gün içinde inceleyerek karara bağlar.
Kesinleşen disiplin cezalarına karşı memurlar idari yargıda iptal davası açabilir. Dava açma süresi, cezanın tebliğ tarihinden itibaren 60 gündür ve davalar idare mahkemelerinde görülür. Dava sürecinde, işlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının birlikte gerçekleşmesi durumunda Anayasa m. 125/5 gereğince yürütmenin durdurulması talep edilebilir.
Cezaların Özlük Dosyasından Silinmesi
657 sayılı Kanun'un 133. maddesi uyarınca disiplin cezası alan memur, cezanın uygulanmasından sonra aynı türden fiili tekrar işlemez ve olumlu bir tutum sergilerse cezanın özlük dosyasından silinmesini talep edebilir. Silinme başvurusu için aranan sürenin genel olarak beş yıl olarak uygulanması ya da uyarma ve kınama cezalarında beş yıl, diğer disiplin cezalarında ise on yıl olarak dikkate alınması söz konusu olabilmektedir. Atamaya yetkili amir, ilgilinin tutumunu ve görevdeki davranışlarını değerlendirerek uygun görmesi hâlinde cezanın özlük dosyasından silinmesini sağlar.
Memura savunma hakkı tanınmadan ceza verilebilir mi?
Memura savunma hakkı tanınmadan disiplin cezası verilemez; mevzuat gereğince savunma için memura en az yedi gün süre tanınması zorunludur.
Uyarma ve kınama cezalarına karşı itiraz süresi ne kadardır?
Uyarma, kınama, aylıktan kesme ve kademe ilerlemesinin durdurulması cezalarına karşı itiraz süresi, kararın memura tebliğ edildiği tarihten itibaren yedi gündür.
Disiplin cezalarına karşı dava açma süresi kaç gündür?
Kesinleşen disiplin cezalarının iptali talebiyle, kararın memura tebliğ edildiği tarihten itibaren altmış gün içinde idare mahkemesinde dava açılabilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy