6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 532/1 uyarınca alım veya satım komisyonculuğu, komisyoncunun bir ücret karşılığında kendi adına ve vekâlet verenin hesabına kıymetli evrak ile taşınırların alım veya satımını üstlendiği sözleşmedir. Kanunun 533/1. maddesi uyarınca komisyoncu, yürüttüğü iş hakkında vekâlet vereni bilgilendirmek ve bilhassa verilen talimatın yerine getirildiğini derhâl bildirmekle yükümlüdür.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 533Kaynağı aç
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 532Kaynağı aç
Komisyoncunun Özen ve Koruma Yükümlülükleri
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 533/2 uyarınca vekâlet verenin talimatı olmadıkça komisyoncu, sözleşmenin konusunu oluşturan şeyleri sigorta ettirmekle yükümlü değildir.
Komisyoncuya gönderilen satış konusu eşyada açık bir ayıp bulunması hâlinde, vekâlet verenin taşıyıcıya yöneltebileceği hakların muhafazası, meydana gelen zararın tespit ettirilmesi, malın imkânlar ölçüsünde korunması ve durumun gecikmeksizin vekâlet verene iletilmesi zorunludur. Komisyoncu bu yükümlülüklere aykırı davranırsa her türlü ihmalinden kaynaklanan zararı tazmin etmekle yükümlü olur.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 534Kaynağı aç
Satılmak üzere gönderilen eşyanın kısa sürede bozulabilecek nitelikte olması durumunda komisyoncu, vekâlet vereni hemen bilgilendirmek koşuluyla eşyayı satmakla yükümlüdür.
Fiyat Talimatları ve Satış Koşulları
Komisyoncu vekâlet veren tarafından kararlaştırılan tutarın altında bir satış yaparsa, işlemi gerçekleştirmemesi durumunda müvekkilinin daha ağır bir zarara uğrayacağını ve şartların yeniden talimat almaya elverişli olmadığını kanıtlayamadığı takdirde, belirlenmiş tutar ile fiili satış fiyatı arasındaki farkı karşılamak zorundadır. Kusuru bulunduğu takdirde komisyoncu, talimata aykırı hareket etmesinden kaynaklanan diğer zararları da gidermekle yükümlüdür.
Vekâlet verenin belirlediği bedelin altında mal alan veya üstünde satan komisyoncu, bu işlemlerden doğan farkı kendi lehine alıkoyamaz.
Vekâlet verenin onayı bulunmaksızın veresiye işlem yapan yahut malı teslim almaksızın ödemede bulunan komisyoncu, bu işlemlerden doğacak zarara katlanmak mecburiyetindedir. Buna karşın vekâlet veren tarafından açıkça yasaklanmadığı sürece, satışın yapıldığı yerdeki ticari teamüllere uygun biçimde veresiye satış gerçekleştirilebilir.
Yetkisi olmaksızın veresiye mal satması durumu hariç tutulmak üzere komisyoncu, işlemde bulunduğu borçluların ödememelerinden ve diğer borçlarını ifa etmemelerinden kural olarak sorumlu olmaz. Ancak komisyoncu açıkça garanti vermişse veya bulunduğu yerdeki ticari teamül gerektiriyorsa sorumlu sayılır; garanti veren komisyoncunun bundan dolayı ayrıca ücret isteme hakkı saklıdır.
Giderler, Ücret Hakkı ve Hapis Hakkı
Komisyoncu, vekâlet verenin yararı için yaptığı bütün giderleri ve ödediği paraları faiziyle birlikte talep edebilir. Ardiye ve taşıma bedellerini vekâlet verenin hesabına geçirebilirse de kendi çalışanlarının ücretlerini bu hesaba dahil edemez.
Komisyoncu, ücretinin ödenmesini kendisine verilen işi yapınca isteyebileceği gibi, işin yapılmaması vekâlet verene yükletilebilen bir sebepten kaynaklandığında da talep edebilir. Başka sebeplerle işin yerine getirilememesi halinde ise komisyoncu ancak emeğinin yerel âdete göre belirlenecek karşılığını isteyebilir.
Dürüstlük kurallarını ihlal ederek vekâlet verene malı aldığından daha yüksek ya da sattığından daha düşük bir bedelle bildiren komisyoncu ücret talep etme hakkını kaybeder. Satış veya alış bedelinin fiili tutardan farklı gösterilmesi durumunda vekâlet veren, komisyoncuyu gerçekleşen bedel üzerinden malın alıcısı veya satıcısı sayma yetkisine sahiptir.
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 541 uyarınca komisyoncunun, sattığı malın bedeli ve satın aldığı mal üzerinde hapis hakkı bulunmaktadır.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 541Kaynağı aç
Malın Mahkeme Kararıyla Satışı
Tevdi edilen mal satılamadığında veya satış talimatı geri alındığında vekâlet veren malı geri almakta yahut tasarrufta bulunmakta aşırı bir gecikme gösterirse, komisyoncu malın bulunduğu yerdeki mahkemeden karar temin ederek açık artırma yoluyla satış yaptırabilir. Malın borsaya kayıtlı bulunması, piyasa değerinin mevcut olması veya muhtemel masrafa nazaran değerinin düşük kalması hâlinde ise hâkim satışın farklı bir yöntemle yürütülmesine hükmedebilir.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 542Kaynağı aç
Malın bulunduğu yerde vekâlet veren ya da temsilcisi hazır bulunmazsa, açık artırma ve satış kararı vekâlet veren dinlenmeksizin de verilebilir.
Malın hızla değer kaybetmesi hâli dışında, açık artırmanın yapılacağı yer ve zamanın mahkemece vekâlet verene bildirilmesi zorunludur.
Komisyoncunun Kendisiyle İşlem Yapması
Borsa kaydı ya da piyasa fiyatı bulunan kambiyo senetleri, diğer kıymetli evrak veya ticari malları alıp satmaya yetkili komisyoncu, vekâlet veren aksine bir talimat vermemişse, satın alacağı eşya yerine kendi mülkiyetindeki malları devredebileceği gibi satılması istenen malı bizzat kendisi de satın alabilir. Bu durumlarda işlemin bizzat yapıldığı andaki değerler ölçü alınır; komisyoncunun mutad komisyon ücreti ile giderleri talep hakkı devam eder. Yapılan işlemin aynı gün içinde vekâlet verene bildirilmesi kanunen zorunludur.
Komisyoncu, doğrudan doğruya alıcı veya satıcı olabildiği durumlarda sözleşmenin diğer tarafını göstermeksizin vekâletin yerine getirildiğini vekâlet verene bildirirse işlemi kendisiyle yapmış sayılır.
Vekâlet yetkisinin geri alındığına ilişkin bildirimin komisyoncuya ulaştığı an itibarıyla, işlemi kendisiyle yapma yetkisi sona erer. Buna karşılık komisyoncu, bu bildirim henüz kendisine intikal etmeden önce işlemin gerçekleştirildiğine dair bildirimi göndermişse işlemi kendisiyle yapma hakkı varlığını korur.
Komisyoncunun kendisiyle işlem yapmasına ilişkin özel yasal koşulların bulunmadığı diğer hâllerde satış hükümleri uygulanır.
Uygulama Alanı ve Zamanaşımı
Malzemesi iş sahibi tarafından sağlanarak üretilecek taşınır mallara ilişkin komisyon işleri, misli nitelik taşımayan eşyayı konu alsa dahi alım satım komisyonculuğu kapsamında kabul edilir. Alım satım komisyonculuğu sayılmayan işleri ücret mukabilinde kendi adına ve vekâlet verenin hesabına üstlenen kişiler ile bu işleri meslek edinmeksizin arızi olarak ifa eden tacirler hakkında da aynı hükümler tatbik edilir; taşıma işleri komisyonculuğuna dair özel kanuni düzenlemeler ise saklıdır.
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 147/5 uyarınca komisyon sözleşmelerinden doğan alacaklar beş yıllık zamanaşımına tabidir.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 147Kaynağı aç
Komisyoncu eşyayı sigorta ettirmekle yükümlü müdür?
Vekâlet verenin bu yönde bir talimatı bulunmadıkça komisyoncu, sözleşmenin konusunu oluşturan şeyleri sigorta ettirmekle yükümlü değildir.
Komisyoncu belirlenen fiyatın altında satış yaparsa ne olur?
Vekâlet verenin belirlediği bedelin altında satış yapan komisyoncu, malı satmasaydı müvekkilinin daha fazla zarar göreceğini ve durumun yeniden talimat almaya elverişli olmadığını ispat edemedikçe aradaki bedel farkını gidermekle yükümlüdür; ayrıca kusuru varsa talimatına aykırı davranmasından doğan diğer zararlardan da sorumlu olur.
Komisyoncu ne zaman ücret hakkını kaybeder?
Komisyoncu dürüstlük kurallarına aykırı davranıp satın aldığından fazla veya sattığından eksik bir bedel bildirirse ücret alma hakkını kaybeder; vekâlet veren onu gerçek bedel üzerinden alıcı veya satıcı sayabilir.
Komisyoncunun hapis hakkı neleri kapsar?
Komisyoncunun, sözleşme kapsamında sattığı malın bedeli ve satın aldığı mal üzerinde kanuni hapis hakkı bulunmaktadır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy