Kazanılmış Hak, Müesses Durum ve Haklı Beklenti

Kazanılmış Hak İlkesi ve Geriye Yürümezlik

Kazanılmış hak, hukuken geçerli bir işlem, şart veya statünün tamamlanmasıyla doğan ve ilgilisinin malvarlığı ya da hukuki statü alanında geri alınamaz konuma gelen yetkileri ifade eder. Bu hak basit bir temenni veya fiilî uygulama düzeyinde kalmayıp hukuken doğmuş ve tekemmül etmiş bir statüye dayanır. Hukuk devleti ilkesinin bir gereği olan geriye yürümezlik kuralı uyarınca, sonradan yürürlüğe konulan veya değiştirilen kurallar kural olarak tamamlanmış kazanılmış hakları geriye etkili biçimde ihlal edemez.

Haklı Beklenti ve İdarenin Güven İlkesi

Haklı beklenti, idarenin açık ve istikrarlı işlemleri, yerleşik idari tutumu yahut ruhsat ve izin süreçlerindeki ileri düzey aşamalar neticesinde kişide doğan meşru ve korunmaya değer menfaat güvencesidir. Bu kavramda henüz eksiksiz doğmuş bir hak bulunmamakla birlikte, idarenin eylemleri birey nezdinde korunması gereken meşru bir güven oluşturmuştur. İdarenin sebepsiz ve ani politika değişiklikleriyle bu inancı orantısız biçimde zedelemesi hâlinde, ölçülülük ve kanunilik ölçütleri dairesinde iptal, yürütmenin durdurulması veya tazmin gibi yargısal koruma yolları devreye girer.

Müesses Durum ve Hukuki Etkileri

Müesses durum; belirli bir alanda yerleşmiş, istikrarlı ve kökleşmiş bir hukuksal veya fiilî durumu ya da kurumsallaşmış uygulamayı ifade eder. Müesses durum tek başına her zaman kazanılmış hak doğurmasa da fiilî ve normatif istikrar sağladığından beklentiyi meşrulaştırır ve ölçülülük testinde ağırlık taşır.

İş hukuku uygulamasında süreklilik arz eden işyeri uygulamaları, müesses durum vasfı taşıyarak çalışan lehine kazanılmış hak teşkil edecek yoğunluğa ulaşabilir. İmar hukukunda ise yetkili mercilerden usulüne uygun alınıp kullanılmaya başlanan bir yapı ruhsatı belirli kurallar çerçevesinde kazanılmış hak temin eder; sonradan gerçekleştirilen plan değişiklikleri kural olarak geriye yürümeyerek ruhsata dayalı inşaat aşaması korunur. Bununla birlikte sağlanan koruma, yapı ruhsatının süreli mahiyetini ve inşaattaki olası aykırılıkların giderilmesi zorunluluğunu ortadan kaldırmaz.

Yargılama Hukukunda Usulî Kazanılmış Hak

Usulî kazanılmış hak; yargılama sürecinde, özellikle bozma sonrası uyma veya kesinleşme gibi usul aşamalarının yarattığı, mahkemeyi ve tarafları bağlayan usulî bağlılık hâlidir. Üst mahkemenin bozma kararına uyan ilk derece mahkemesi, bozma gerekçesinin dışına çıkamaz ve aleyhe bozma yasağına benzer bir bağlılık altına girer.

Kesin Hükmün Maddi Kapsamı ve Bağlayıcılığı

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanununun 303 üncü maddesinin birinci fıkrasına göre, şeklen kesinleşmiş bir kararın diğer bir davada maddi anlamda kesin hüküm sayılabilmesi için tarafların, dayandıkları dava sebeplerinin ve ilk hükmün fıkrası ile ikinci davanın talep sonucunun aynı olması şarttır. Aynı kanun maddesinin ikinci fıkrası uyarınca bir hüküm, davada veya karşılık davada ileri sürülen taleplerden sadece hükme bağlanmış olanlar hakkında kesin hüküm teşkil eder.

6100 sayılı Kanunun 303 üncü maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkraları uyarınca kesin hüküm davanın taraflarının küllî haleflerini bağladığı gibi, hükmün kesinleşmesinden sonra uyuşmazlık konusu şeyin mülkiyetini devralan veya o şey üzerinde sınırlı bir ayni hak yahut fer’î zilyetlik elde eden kişilere karşı da geçerlidir; ancak Türk Medenî Kanununun iyiniyetle mal edinmeye ait hükümleri saklı tutulmuştur. Kanunun 303 üncü maddesinin beşinci fıkrası gereğince ise müteselsil borçlulardan veya alacaklılardan biri ya da birkaçı ile karşı taraf arasında kurulan kesin hüküm, diğer müteselsil borçlular veya alacaklılar bakımından kesin hüküm oluşturmaz.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy