İdari Davalarda Yetkili Mahkeme: İYUK Kuralları

İdari davalarda hangi mahkemenin yetkili olduğu, uyuşmazlığın konusuna ve niteliğine göre farklılık gösterir. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK), taşınmazlara ilişkin davalarda taşınmazın bulunduğu yeri, kamu görevlilerine ilişkin davalarda ise uyuşmazlığın türüne göre görevlinin yeni, eski veya halen çalıştığı yeri esas alır; idari sözleşmeler dışında kalan tam yargı davalarında basamaklı bir sıralama uygulanır ve bu sıralamanın son halkası davacının ikametgahıdır.

Taşınmaz Mallara İlişkin Davalarda Yetki

İYUK md. 34/1 uyarınca imar, kamulaştırma, yıkım, işgal tahsis, ruhsat ve iskan gibi taşınmaz mallarla ilgili mevzuatın uygulanmasından ya da bunlara bağlı her türlü haklara veya kamu mallarına ilişkin idari davalardan doğan uyuşmazlıklarda yetkili mahkeme, taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesidir. Maddedeki 'gibi' ifadesi, yetki kuralının yalnızca sayılan işlem türleriyle sınırlı kalmadığını göstermektedir.

Taşınır mallara ilişkin uyuşmazlıklar ayrı bir kuralla düzenlenmiştir. İYUK md. 35 gereğince taşınır mallarla ilgili davalarda yetkili mahkeme, malın bulunduğu yer idare mahkemesidir.

Kamu Görevlilerine İlişkin Davalarda Yetki

İYUK md. 33, kamu görevlilerine ilişkin davalarda yetki kuralını uyuşmazlığın türüne göre farklılaştırmaktadır. Atama ve nakillere ilişkin davalarda yetkili mahkeme, kamu görevlisinin yeni veya eski görev yeri idare mahkemesidir; bu iki seçenek arasında tercih yapılabilmektedir.

Görevine son verme, emekli etme veya görevden uzaklaştırma işlemlerine karşı açılacak davalarda yetkili mahkeme ise kamu görevlisinin son görev yaptığı yer idare mahkemesidir.

Görevle ilişkiyi kesmeyecek nitelikteki disiplin cezaları, ilerleme, yükselme, sicil, intibak ve diğer özlük ve parasal haklara ilişkin davalarda, ayrıca mahalli idarelerin organları ile bu organların üyelerinin geçici tedbir olarak görevden uzaklaştırılmalarına ilişkin davalarda yetkili mahkeme, ilgilinin görevli bulunduğu yer idare mahkemesidir. İYUK md. 33/3 bu kuralı açıkça öngörmektedir. Disiplin cezasının başka bir ilde görev yapılırken önceki görev yerindeki bir eylem nedeniyle verildiği durumlarda da yetkiyi belirleyen ölçüt, md. 33/3 uyarınca ilgilinin görevli bulunduğu yerdir.

Aynı ilke parasal haklar bakımından da uygulanmaktadır. Farklı bir ilden yeni bir ile atanan ve yeni görev yerinde kendisine yolluk verilmeyeceğine ilişkin işleme karşı dava açan bir kamu görevlisi için yetkili mahkeme, ilgilinin görevli bulunduğu yer idare mahkemesidir.

Hâkim ve savcılar için ise özel bir düzenleme getirilmiştir. İYUK md. 33/4 uyarınca, özel kanunlardaki hükümler saklı kalmak kaydıyla, hâkim ve savcıların mali ve sosyal haklarına ve sicillerine ilişkin konularla müfettiş hal kâğıtlarına karşı açacakları ve idare mahkemelerinin görevine giren davalarda yetkili mahkeme, hâkim veya savcının görev yaptığı yerin idari yargı yetkisi yönünden bağlı olduğu bölge idare mahkemesine en yakın bölge idare mahkemesinin bulunduğu yer idare mahkemesidir.

Tam Yargı Davalarında Yetki Sıralaması

İdari sözleşmelerden doğanlar dışında kalan tam yargı davalarında yetki, İYUK md. 36'nın öngördüğü basamaklı bir sırayla belirlenir. Önce zararı doğuran idari uyuşmazlığı çözümlemeye yetkili mahkeme araştırılır. Bu bent uygulanabiliyorsa sonraki aşamaya geçilmez.

Zararın bayındırlık ve ulaştırma gibi bir hizmetten ya da idarenin herhangi bir eyleminden kaynaklanması durumunda yetkili mahkeme, hizmetin görüldüğü veya eylemin yapıldığı yer idare mahkemesidir. Bu ikinci basamak, ilk basamağın uygulanamadığı hallerde devreye girer.

Diğer hallerde ise yetkili mahkeme davacının ikametgahının bulunduğu yer idare mahkemesidir. Bu üçüncü basamak, ancak önceki iki ölçütün hiçbirinin uygulanamadığı durumlarla sınırlıdır.

Yetkisiz Mahkemede Dava Açılmasının Sonuçları

Görevli veya yetkili olmayan bir mahkemede idari dava açıldığında, mahkeme davayı görev veya yetki yönünden reddederek dava dosyasının görevli veya yetkili mahkemeye gönderilmesine karar verir. İYUK md. 15/1-a bu yükümlülüğü öngörmektedir.

Dosyanın gönderildiği mahkemenin de kendisini görevsiz veya yetkisiz görmesi durumunda çözüm mercii, her iki mahkemenin aynı bölge idare mahkemesinin yargı çevresinde bulunup bulunmamasına göre belirlenir. Aynı yargı çevresindeyse uyuşmazlık bölge idare mahkemesince, değilse Danıştayca çözümlenir. İYUK md. 43/1-b bu usulü düzenlemektedir.

Görevsizlik sebebiyle kendisine dosya gönderilen Danıştay, davayı görevi içinde görmezse dosyanın yetkili ve görevli mahkemeye gönderilmesine karar verir. Bu kural, bölge idare mahkemesi veya Danıştayın uyuşmazlığı doğrudan çözdüğü halden ayrı bir gönderme yetkisini düzenlemektedir.

Danıştay ve bölge idare mahkemesinin görev ve yetki uyuşmazlıklarına ilişkin kararları İYUK md. 43/3 uyarınca kesindir. Bu karar doğrultusunda görevli veya yetkili kılınan mahkemeye yeniden dava açılması hâlinde ayrıca harç alınmaz.

İptal Davasının Niteliği ve Anayasal Çerçeve

İptal davası, idarenin kamu gücü kullandığı işlemlerin hukuka uygunluğunun yargısal denetimine olanak tanıyan ve hukuk devleti ilkesini koruyan bir dava türü olarak değerlendirilmektedir. Öğretide benimsenen yaklaşıma göre temel amacı hukuka aykırı idari işlemleri ortadan kaldırmak suretiyle hukuk düzenini korumak olan iptal davası, kanunda ayrıca bir hüküm yer almasa bile bir idari işleme karşı açılabilmektedir.

Anayasa Mahkemesi, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 148/1-2 uyarınca kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımından uygunluğunu denetler; Anayasa değişikliklerini ise yalnızca şekil bakımından inceler.

Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunabilir. Bu başvuru hakkını kullanabilmek için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması şarttır; bireysel başvuruda kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlarda ayrıca inceleme yapılamaz. Bireysel başvuruya ilişkin usul ve esaslar ise kanunla düzenlenir.

Sık Sorulan Sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy