Kapora Kavramının Hukuki Niteliği: Bağlanma ve Cayma Parası Ayrımı
Halk arasında kapora olarak adlandırılan ödemenin hukuki mahiyeti, bu tutarın geri alınıp alınamayacağını belirleyen en temel ölçüttür. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 177. maddesi uyarınca, bir sözleşmenin kurulması esnasında verilen bir miktar para, taraflarca aksi kararlaştırılmadığı müddetçe cayma parası olarak değil, sözleşmenin akdedildiğine kanıt teşkil eden bağlanma parası yani pey akçesi kabul edilir. Taraflar arasında aksine bir sözleşme ya da bu yönde bir yerel âdet bulunmadığı takdirde ödenen bağlanma parası asıl alacaktan mahsup edilir.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 177Kaynağı aç
Sözleşme akdedilirken teslim edilen meblağın cayma parası niteliğinde olduğu açık bir şekilde ispat edilemediği sürece ödeme kural gereği bağlanma parası sayılır. Paranın cayma akçesi olarak verildiğini ileri süren tarafın bu iddiasını usulünce ispatlaması gerekir.
Sözleşmede açık bir biçimde cayma parası kararlaştırılmışsa hukuki sonuçlar farklılık gösterir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 178. maddesi hükmü uyarınca, cayma parası belirlenen durumlarda taraflardan her biri sözleşmeden dönme yetkisine sahip olur. Böyle bir anlaşmada parayı ödemiş olan taraf sözleşmeden cayarsa verdiğini karşı tarafta bırakır; parayı kabul etmiş olan taraf cayarsa teslim aldığı miktarın iki katını geri vermekle yükümlüdür.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 178Kaynağı aç
Geçersiz Sözleşmelerde ve Taşınmaz Satışında Kaporanın Geri Alınması
Asıl sözleşmenin ileride akdedilmesine yönelik yapılan önsözleşmelerin geçerliliği kanundaki şekil kurallarına tabidir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 29. maddesi doğrultusunda, mevzuatta açıkça öngörülen istisnalar haricinde önsözleşmelerin geçerlilik şartı, ileride vücut bulacak asıl sözleşmenin bağlı olduğu şekle göre belirlenir.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 29Kaynağı aç
Kanunen resmi şekilde yapılması emredilen taşınmaz satımlarının adi yazılı sözleşmeyle akdedilmesi halinde işlem geçersiz kalır. Şekil eksikliği sebebiyle geçersiz sayılan sözleşmelerde tarafların verdiklerini sebepsiz zenginleşme hükümlerine dayanarak geri isteme hakkı bulunduğundan, bu kapsamda ödenmiş olan kaporanın da iadesi talep edilebilir.
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 82. maddesi uyarınca sebepsiz zenginleşmeden doğan istem hakkı, hak sahibinin geri isteme hakkı olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Zenginleşmenin zenginleşenin bir alacak hakkı kazanması suretiyle gerçekleştiği hallerde diğer taraf, istem hakkı zamanaşımına uğramış olsa bile her zaman bu borcunu ifadan kaçınabilir.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 82Kaynağı aç
Sözleşmenin Kurulamaması, Fesih ve Kusur Halleri
Sözleşme ilişkisinde avans niteliğinde yapılan ödemelerin cayma tazminatı olarak kararlaştırılmadığı hallerde, sözleşmeyi sonlandıran tarafın haklı bir nedene dayanıp dayanmadığına bakılmaksızın 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 177. maddesi kapsamında ödenen tutarın istirdadı istenebilir.
Asıl akdin kurulamadığı durumlarda pey akçesinin geri verilmesi esastır. Borcun ifası pey akçesini teslim eden tarafın kusuru sebebiyle imkânsızlaşsa dahi kural olarak bedelin iadesi gerekir. Ancak bu ihtimalde parayı kabul eden taraf, borcun gereği gibi yerine getirilmemesi sebebiyle uğradığı tazminat miktarı kadar olan kısmı alıkoyabilir.
Aşırı İfa Güçlüğü Halinde Sözleşmenin Uyarlanması ve Sona Erdirilmesi
Sözleşmenin yapıldığı anda tarafların öngöremediği ve öngörmesi de beklenmeyen olağanüstü olaylar borçludan bağımsız gelişerek edim dengesini sarsabilir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 138. maddesi uyarınca, bu gelişmeler ifayı dürüstlük kuralına aykırı kılacak derecede güçleştirmişse ve borçlu edimini henüz ifa etmemiş veya ihtirazi kayıtla yerine getirmişse hâkimden sözleşmenin uyarlanması istenebilir. Uyarlamanın mümkün olmaması halinde sözleşmeden dönme hakkı kullanılır; sürekli edimli sözleşmelerde ise kural gereği dönme yerine fesih hakkı işletilir.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 138Kaynağı aç
Kapora Alacağında Dava Usulü
Kaporanın hukuki yollarla tahsilinde talep edilecek alacağın usul şartları önem taşır. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 109. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, talep konusu alacağın niteliği gereği bölünebilir olduğu hallerde, alacağın yalnızca bir kısmı da kısmi dava açılarak ileri sürülebilir.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 109Kaynağı aç
Kapora veren taraf işlemden vazgeçerse parasını geri alabilir mi?
Sözleşmede verilen paranın açıkça cayma parası olduğu kararlaştırılmadıkça 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 177. maddesi gereği bu meblağ bağlanma parası sayılır ve iadesi istenebilir. Ancak taraflar açıkça cayma parası kararlaştırmışlarsa Kanun'un 178. maddesi gereğince vazgeçen taraf verdiğini geri alamaz.
Geçersiz taşınmaz satışında verilen kapora nasıl geri istenir?
Resmi şekil şartına uyulmaksızın adi yazılı düzenlenen taşınmaz satım sözleşmeleri geçersiz olduğundan ödenen meblağ sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri talep edilir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 82. maddesi gereğince bu hak, öğrenmeden başlayarak iki yıl ve her hâlde zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten başlayarak on yıl geçmesiyle zamanaşımına uğrar; zenginleşme alacak hakkı edinilmesiyle gerçekleşmişse zamanaşımına rağmen ifadan kaçınılabilir.
Sözleşme kurulamadığında veya ifa imkânsızlaştığında kaporaya ne olur?
Sözleşmenin kurulamaması halinde kural olarak pey akçesinin iadesi şarttır. İfa kaporayı verenin kusuruyla imkânsızlaşsa dahi meblağ geri verilir; parayı alan taraf yalnızca borcun ifa edilmemesinden doğan zararına karşılık gelen tazminat tutarını alıkoyabilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy