Kamulaştırma İşleminin İptali Davası Nedir ve Yasal Dayanakları Nelerdir?
Kamulaştırma işleminin iptali davası; idare tarafından kamu gücü kullanılarak tesis edilen kamulaştırma işleminin yetki, şekil, sebep, konu veya amaç unsurlarından biri yönünden hukuka aykırı olduğu gerekçesiyle idari yargı yerlerinde açılan bir dava türüdür. Mülkiyet hakkına kamu yararı gerekçesiyle müdahale eden idari tasarrufun kanuna uygunluğu bu yargısal denetim yoluyla değerlendirilir ve hukuka aykırılık tespiti halinde işlemin hukuk aleminden kaldırılması sağlanır.
Bu davanın temel normatif dayanağını Anayasa'nın idarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolunu teminat altına alan 125. maddesi, 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 14. maddesi ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu hükümleri oluşturur. 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 14. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, kamulaştırma işlemine karşı idari yargıda açılan davalar kanun gereği öncelikle görülür.
2942 sayılı KAMULAŞTIRMA KANUNU m. 14Kaynağı aç
Kamulaştırma İşleminin İptali Davasını Kimler Açabilir?
Kamulaştırma işlemine karşı iptal davası açma ehliyeti, dava konusu işlemle arasında kişisel, güncel ve meşru bir menfaat ilişkisi kurulan ve bu işlem sebebiyle hukuki menfaati ihlal edilen ilgililere tanınmıştır. Kamulaştırılacak taşınmazın maliki, zilyedi veya taşınmazla meşru menfaat bağı bulunan diğer hak sahipleri bu ehliyete sahiptir.
Kamulaştırılan taşınmazın mülkiyet yapısı paylı veya elbirliği mülkiyetine tabi olabilir. 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 14. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, iştirak halinde veya müşterek mülkiyete konu taşınmazlarda paydaşların her biri diğer paydaşların katılımına gerek kalmaksızın tek başına dava açma hakkını haizdir. Ayrıca idare tarafından tespit olunan malik veya zilyede karşı açılan davalarda taşınmazın gerçek malikinin başka bir kimse olduğu anlaşılırsa davaya bu gerçek malik; tapu malikinin daha önce vefat ettiği belirlenirse mirasçıları dahil edilerek yargılamaya devam olunur.
Kamulaştırma İşlemini Sakatlayan Hukuka Aykırılık Nedenleri
Kamulaştırma sürecinin en temel kurucu unsuru kamu yararı kararıdır. Kamu yararı kararının hiç alınmamış olması, yetkili kılınan merci haricinde bir makam tarafından tesis edilmesi, mevzuatta öngörülen onay aşamalarından geçirilmemesi veya somut ve gerçek bir kamu ihtiyacına dayanmaması kamulaştırma işlemini sakatlar ve işlemin iptalini gerektirir.
Kamulaştırma işlemi idarenin kanunla belirlenmiş görev ve yetki alanı içerisinde kalmalıdır. İdarenin yetki alanı dışında kalan bir taşınmaz hakkında kamulaştırma kararı alması veya kamulaştırma yapmaya kanunen yetkili olmayan bir kamu kuruluşunun işlem tesis etmesi işlemi yetki unsuru yönünden sakatlar ve iptal sebebi oluşturur.
Kanunda öngörülen usul ve şekil kurallarına uyulmaması işlemi şekil unsuru bakımından hukuka aykırı kılar. Satın alma ve uzlaşma usulünün işletilmemesi, maliklere usulüne uygun kamulaştırma tebligatı yapılmaması, taşınmazın değer tespit işlemlerinin kanuna uygun biçimde yürütülmemesi veya zorunlu idari karar ve onayların alınmaması şekil yönünden iptal nedenleridir.
Taşınmazın kamu hizmeti amacı dışında özel bir kişi veya kuruluşun yararına olacak biçimde kamulaştırılması veya kamu yararı gerekçesinin somut olayla uyumlu olmaması durumunda, kamulaştırma işlemi amaç unsuru yönünden hukuka aykırı hale gelebilir ve iptal edilebilir.
Kamulaştırma tasarrufunda ölçülülük ilkesine riayet edilmesi zorunludur. Kamulaştırılacak alanın idari gereksinimin ötesinde fazla belirlenmesi, mülkiyete daha az müdahale eden alternatif idari çözümler mevcutken kamulaştırmaya başvurulması veya taşınmazın yalnızca bir kısmının kamulaştırılması amaca ulaşmak için yeterliyken tamamının kamulaştırılması ölçülülük ilkesini zedeler. Bu tür haller işlemi konu ve amaç yönünden hukuka aykırı kılarak iptaline yol açabilir.
Görevli ve Yetkili Mahkemenin Belirlenmesi
Kamulaştırma sürecinden doğan uyuşmazlıklarda adli ve idari yargı arasında görev ayrımı bulunmaktadır. Kamulaştırma işleminin ve dayanağı kamu yararı kararının hukuka uygunluğunun denetlendiği iptal davalarında görevli yargı yeri kural olarak idare mahkemesidir. Buna karşılık kamulaştırma bedelinin tespiti ile taşınmazın idare adına tesciline ilişkin davalar adli yargıda Asliye Hukuk Mahkemesi nezdinde görülür.
Kamulaştırma işleminin iptali davalarında yetkili mahkeme kural olarak taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesidir. Taşınmazla ilgili idari uyuşmazlığın taşınmazın yer aldığı yer idare mahkemesinde çözümlenmesini hedefleyen bu yetki kuralı kamu düzenine ilişkin olup mahkemece re'sen gözetilir.
Dava Açma Süresi ve Sürenin Başlangıcı
2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 14. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, kamulaştırmaya konu taşınmazın maliki tarafından mahkemece yapılan tebligat gününden itibaren otuz gün içinde kamulaştırma işlemine karşı idari yargıda iptal davası açılabilir. Kendilerine tebligat yapılamayanlar bakımından ise tebligat yerine geçmek üzere mahkemece gazete ile yapılan ilan tarihi esas alınır. Aynı fıkrada maddi hatalara karşı adli yargıda düzeltim davası açılabileceği de düzenlenmiştir.
2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 14. maddesinin altıncı fıkrası Anayasa Mahkemesinin 25/12/2024 tarihli ve E: 2024/101, K: 2024/232 sayılı kararı ile iptal edilmiştir.
Yürütmenin Durdurulması Talebi ve Yargılama Usulü
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 27. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, idari mahkemelerde dava açılması idari işlemin yürütülmesini kendiliğinden durdurmaz. Kamulaştırma işleminin uygulanması halinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve idari işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının birlikte gerçekleşmesi durumunda, idare mahkemeleri davalı idarenin savunması alındıktan veya savunma süresi geçtikten sonra gerekçe göstererek yürütmenin durdurulmasına karar verebilirler.
2577 sayılı İDARİ YARGILAMA USULÜ KANUNU m. 27Kaynağı aç
Uygulanmakla etkisi tükenecek olan idari işlemlerin yürütülmesi, idarenin savunması alındıktan sonra yeniden karar verilmek üzere savunma alınmaksızın da durdurulabilir. Diğer taraftan dava dilekçesi ve eklerinden yürütmenin durdurulması talebinin yerinde olmadığı anlaşılırsa, davalı idarenin savunması alınmaksızın da istem reddedilebilir.
Yürütmenin durdurulması kararlarında idari işlemin hangi gerekçelerle hukuka açıkça aykırı olduğu ve uygulanması halinde doğacak telafisi güç veya imkânsız zararların nelerden ibaret bulunduğu açıkça belirtilmelidir. Yalnızca ilgili kanun veya Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi hükmünün iptali istemiyle Anayasa Mahkemesine başvurulmuş olması gerekçe gösterilerek yürütmenin durdurulması kararı verilemez.
Yürütmenin durdurulması kararları kural olarak teminat karşılığında verilir; ancak durumun gereklerine göre mahkemece teminat aranmayabilir. İdareden ve adli yardımdan faydalanan kişilerden ise teminat alınmaz. Yürütmenin durdurulmasına dair kararlar on beş gün içinde yazılır ve imzalanır. Bu kararın verildiği dava dosyaları öncelikle incelenir ve karara bağlanır. Ayrıca aynı sebeplere dayanılarak ikinci kez yürütmenin durdurulması isteminde bulunulması kanunen mümkün değildir.
Kamulaştırma iptal davası açma süresi kaç gündür ve ne zaman başlar?
Dava açma süresi 30 gündür; bu süre mahkemece yapılan tebligat gününden, tebligat yapılamayanlar bakımından ise gazete ile yapılan ilan tarihinden itibaren başlar.
Kamulaştırma iptal davasında görevli ve yetkili mahkeme neresidir?
Kamulaştırma işleminin ve kamu yararı kararının iptali davasında görevli ve yetkili mahkeme kural olarak taşınmazın bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir.
Paylı mülkiyette paydaşlar kamulaştırmaya karşı tek başına dava açabilir mi?
Evet; 2942 sayılı Kanun uyarınca iştirak halinde veya müşterek mülkiyete konu taşınmazlarda paydaşların her birinin tek başına iptal davası açma hakkı bulunmaktadır.
İptal davası açıldığında kamulaştırma işlemi kendiliğinden durur mu?
Dava açılması işlemi kendiliğinden durdurmaz; işlemin yürütülmesi ancak telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının birlikte gerçekleşmesi durumunda, idarenin savunması alındıktan veya savunma süresi geçtikten sonra gerekçe gösterilerek mahkemece durdurulabilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy