İYUK 57 Uyarınca İdari Yargıda Hâkimin Reddi ve Çekinme

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 57. maddesi, idari yargı mercilerinde görev yapan hâkimlerin reddi talepleri ile davaya bakmaktan çekinme hâllerinde incelemeyi yapacak görevli mercileri ve uygulanacak usulü düzenler. İdari yargıda hâkimin davadan yasaklılığı ve reddi nedenleri İdari Yargılama Usulü Kanunu'nda müstakil olarak sayılmamış olup, Kanun'un 31. maddesinin birinci fıkrasındaki atıf sebebiyle 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 34 ve 36. maddeleri ile idari yargılama usulüne aykırı düşmeyen usul kuralları uygulanır. Hâkimin reddi veya çekinmesi durumunda karar verecek merci belirlenirken ise özel kanun niteliği taşıyan 2577 sayılı Kanun hükümleri öncelikli olarak esas alınır.

İdari Yargıda Hâkimin Yasaklılığı ve Reddi Sebepleri

6100 sayılı Kanun'un 34. maddesi uyarınca hâkim; kendisine ait olan veya doğrudan doğruya yahut dolayısıyla ilgili bulunduğu davalarda, evlilik bağı kalkmış olsa bile eşinin davasında, kendisi veya eşinin altsoy veya üstsoyunun davasında ve evlatlığının davasında görev yapamaz. Benzer şekilde, aradaki evlilik bağı sona ermiş olsa dahi üçüncü derece de dâhil kan ve kayın hısımlarının davalarında, nişanlısının davasında veya taraflardan birinin vekili, vasisi, kayyımı yahut yasal danışmanı sıfatıyla hareket ettiği uyuşmazlıklarda talep bulunmasa dahi hâkim kendiliğinden davaya bakmaktan çekinmek zorundadır.

Hâkimin reddi sebepleri ise 6100 sayılı Kanun'un 36. maddesinde düzenlenmiş olup hâkimin tarafsızlığından şüpheyi gerektiren önemli bir sebebin varlığı temel alınır. Uyuşmazlıkta iki taraftan birine öğüt verilmesi veya yol gösterilmesi, kanunen gerekmediği hâlde taraflardan birine veya üçüncü kişiye görüş açıklanması ret sebebi sayılır. Davada tanık veya bilirkişi sıfatıyla dinlenilmiş ya da hâkim veya hakem olarak görev yapılmış olması, davanın dördüncü derece de dâhil yansoy hısımlarına ait bulunması yahut yargılama esnasında taraflardan biriyle dava veya düşmanlık bulunması hâllerinde de hâkimin reddi sebebi oluşur. Tarafsızlığı şüpheye düşürecek bu gibi nedenlerin varlığında taraflar hâkimi reddedebileceği gibi hâkim de bizzat davadan çekilebilir.

İYUK 57 Kapsamında Ret İstemini İnceleyecek Görevli Merciler

2577 sayılı Kanun'un 57. maddesinin ilk fıkrası uyarınca, tek hâkimin baktığı davalarda hâkime yönelik ret talepleri, hakkında ret istenen hâkim heyete girmeksizin mahkemenin diğer üyelerinden oluşan idare veya vergi mahkemesince değerlendirilir. Aynı maddenin ikinci fıkrasına göre ise gerek itirazen gerek ilk derece sıfatıyla uyuşmazlığı inceleyen bölge idare mahkemesi ile idare ve vergi mahkemelerinin başkan ve üyeleri hakkında yapılan ret başvuruları, bahse konu başkan veya üye müzakereye katılmaksızın ilgili mahkemece ele alınır.

İdare ve vergi mahkemelerinde reddedilen başkan ve üye birden çok ise ret isteminin incelemesi bölge idare mahkemesince yapılır. Bölge idare mahkemelerinde reddedilen başkan veya üye birden çok olduğunda ise inceleme yetkisi Danıştay'a aittir. Bölge idare mahkemesi dairesinde başkan ile birlikte birden fazla üyenin reddi istendiğinde kanuni şartların varlığı Danıştay bünyesinde incelenir.

Hâkimin Reddi İsteminin Usulü ve İncelenmesi

Hâkimin reddi, dilekçeyle reddi istenen hâkimin mensup olduğu mahkemeden talep edilir. Ret dilekçesinde dayanak sebepler ile delil veya emarelerin açıkça gösterilmesi ve varsa belgelerin eklenmesi zorunludur. Hâkimi çekilmeye davet etmek de hukuken hâkimin reddi hükmündedir. Reddi talep eden taraf bir kez başvurduktan sonra bu ret talebini tek taraflı iradesiyle geri alamaz.

İdari yargılama usulüne aykırı düşmeyen Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümleri kapsamında; ret sebebini önceden bilen tarafın bu talebini kural olarak en geç ilk duruşmada, yargılama esnasında öğrenmesi durumunda ise öğrenmeden sonraki ilk duruşmada yeni bir işlem tesis edilmeden önce ileri sürmesi gerekir; belirlenen sürede yapılmayan ret talepleri dinlenmez. Hâkimi reddeden taraf dilekçesini karşı tarafa tebliğ ettirir ve karşı taraf buna bir hafta içinde cevap verebilir. Bu sürenin dolmasının ardından ret dilekçesi, karşı tarafın cevabı ve ekleri dosya ile birlikte reddi istenen hâkime iletilir. Ret talebinin süresinde ileri sürülmemesi, ret sebebinin veya buna dair inandırıcı delil yahut emarenin gösterilmemesi ya da talebin davayı uzatma amacına matuf olduğunun açıkça anlaşılması hâllerinde ise başvuru kabul edilmeyerek geri çevrilir.

Ret İsteminin Kabul Edilmesinin Sonuçları ve Çekinme Hali

2577 sayılı Kanun'un 57. maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca, Danıştayca ve görevli idari mahkemelerce ret istemleri yerinde görülürse, yalnızca ret konusunda karar verilmekle kalınmaz; uyuşmazlığın esası hakkında da karar verilir. Bu hüküm, ret kararı veren merciye davanın esasını da sonuçlandırma yetkisi tanıyan özel bir yargılama kuralıdır.

Hâkimin davaya bakmaktan çekinmesi hâlinde başka bir hâkimin görevlendirilmesi, mahkemenin noksan üyesinin tamamlanması veya uyuşmazlığa bakacak görevli mahkemenin belirlenmesi süreçlerinde de 2577 sayılı Kanun'un 57. maddesinde yer alan fıkra hükümleri tatbik edilir. Böylece çekinme durumunda da ret prosedüründeki merci yetki paylaşımı aynen işletilir.

Ret Talepleri Hakkındaki Kararların Hukuki Niteliği ve İtiraz Yolları

Vergi mahkemesi üyesine yönelik ret taleplerine ilişkin olarak bölge idare mahkemesince verilen kararlara karşı Danıştay nezdinde itiraz yoluna başvurulabileceğine dair yasal bir düzenleme bulunmamaktadır. Nitekim bölge idare mahkemesi başkan ve üyelerine yönelik bir ret veya çekinme durumu oluşmadıkça, ilk derece mahkemesi üyesinin reddi isteminin bölge idare mahkemesince reddedilmesi üzerine bu karara karşı yapılan başvuruların Danıştay tarafından incelenmesi mümkün görülmemiştir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy